RDM Campus

Waarde en Prijs

2010-12-01T10:42:00.001+01:00

To face the future freely, one must give up both pessimism and optimism and put all belief on human beings. Not trust in tools and instruments. (Illich)

November. Slachtmaand. Er moet bloed vloeien. Op de radio de reactie van Wilders op de ordinaire heksenjacht van de media op de PVV. Wat je zaait, zal je oogsten. Ik kleed mij warm aan. Het is guur, grijs en grauw. In het donker vertrokken, in het donker weer naar huis. Moet denken aan de slotregels van het gedicht November van Bloem. Altijd November. Altijd regen. Altijd dit lege hart. Altijd. Voel mij zwaar vandaag ondanks dat ik in de bus een prachtig essay lees van Rob Riemen. Over de terugkeer van het fascisme. Over de waardencrisis waar we middenin zitten. Geld, genot en gewin. De debilisering, noem het ontmenselijking, die zich in ons land en ons omringende landen voltrekt. Riemen vraagt zich af hoe het mogelijk is dat in een hoge beschaving, met alle techniek en vooruitgang, zo talloos veel ontwikkelde mensen de waarden die het fundament van ons beschavingsideaal vormen, willens en wetens konden vernietigen. Hij citeert Albert Camus die in La Peste het antwoord gaf op die vraag. “De Europese volkeren geloven niet meer in wat is, in de wereld en in de levende mens; het geheim van Europa is dat het niet meer van het leven houdt.” Ik citeer de slotregels van dit boeiende essay: “Niet meer van het leven houden. Dat is het geheim van de fascistische politiek en van de nihilistische kitschmaatschappij waarin zij altijd weer tot bloei kan komen. Pas wanneer wij de liefde voor het leven zullen terugvinden en ons leven weer willen wijden aan wat waarlijk leven geeft - waarheid, goedheid, schoonheid, vriendschap, rechtvaardigheid, compassie en wijsheid, alleen dan en niet eerder zullen we resistent worden tegen de dodelijke bacil die fascisme heet.”

De metro is laat. Japanse toestanden op Beurs. Volgepropte wagons. In een stampvolle tram naar Leuvehaven. Ingeblikte sardientjes. Niemand wordt als massamens geboren. Wat doe ik mijzelf aan? Ben op weg naar de Aqualiner om naar RDM Campus te gaan. Is het nou een innovatiecampus of toch maar gewoon een school? Leuk om naar de betekenis te kijken van school. Scholae. Letterlijk betekent dat vrije tijd. Merk dat het weer mijmertijd is. Wat is tijd eigenlijk? De oude Grieken, die van voor de kredietcrisis, kenden twee woorden voor tijd. Chronos en Kairos. Chronos, de tijd van de klok, de lineaire tijd. Kairos, de tijd van het kompas, de gepaste tijd. Tijd die je ervaart als je verliefd bent of als er iemand doodgegaan is. Of misschien ervaar je dan juist dat je in twee werelden leeft, twee soorten tijd.

Arnold Cornelis, onze grote cultuurfilosoof, beschreef in de Vertraagde Tijd hoe catastrofale leerprocessen ontstaan. Volgens hem gebeuren die wanneer de externe sociale klok ons innerlijk kompas regeert. Hij beschreef ook dat we in een overgangsfase zitten tussen sociale externe sturing naar communicatieve zelfsturing. En bij iedere overgang horen waarschuwingssignalen. Beter om dan even stil te staan. Vertragen. Trage vragen stellen.

Merk dat ik wel erg veel vragen stel de laatste tijd. Heb ik daarom zo weinig opdrachten? Dadendrang verlamd door duizend vragen. De vraag is of ik wel de juiste vraag stel? Waar ligt het zwaartepunt van mijn vragen?

Ik loop langs de Ostara, een schip dat hier altijd ligt. Verankerd aan de kade. Ontmoet bij de steiger Peter van Heusden van Technische Bedrijfskunde. Leuk mens dat voortdurend grenzen opzoekt. Vind ik vaak leuke mensen. Er wordt alleen op de grens geleerd. Van weten en niet weten.

RDM Campus. Vraag mij af, alweer, of dit terrein duurzaam is. Staat het er over 50 jaar nog? Of nog liever, staat het er over 250 jaar nog steeds? Als een definitie voor Duurzaamheid Schoonheid is, misschien wel.

Op weg naar het Innovation Dock kom ik Tineke Muller tegen. Word altijd blij van dat mens. Wel altijd haast. Druk. Waar zit de rust? Tineke attendeert mij op de viering van het voltooien van het Experience Center van Building Brains. Uitkijken dat als hersens bouwen, het hart niet wordt gesloopt. Maar dit terzijde.

Bij de kavel van Building Brains is het druk. Het Experience Center is klaar om aan haar rondgang door Nederland te beginnen en dat mag gevierd worden. In korte tijd zijn hier twee zeecontainers verbouwd tot een prachtige demonstratieruimte. Mede door vier studenten van Albeda College, de Haagse Hogeschool en Hogeschool Rotterdam. Tijd voor champagne. Grote hilariteit toen bleek dat de fles ook na drie keer gooien niet kapot ging. Is dat een slecht teken of moeten we blij zijn dat ook flessenfabrikanten bezig zijn met de verduurzaming van hun product? Terwijl de meesten het gebouw in gaan heb ik even een kort gesprek met Ruud Hulleman van Priva, het bedrijf dat voor het Experience Center de computers heeft geleverd. Hij vertelt mij over Priva, het familiebedrijf dat nu geleid wordt door Meiny Prins, vorig jaar nog zakenvrouw van het jaar. 400 man personeel, waarvan bijna een kwart werkt op de afdeling Research & Development. Wordt veel geld en tijd in geïnvesteerd om klaar te zijn voor de toekomst. Maken ook dankbaar gebruik van afstudeerders van de hogescholen. Hij nodig mij uit om eens te kijken in De Lier, waar het hoofdkantoor is gevestigd.

Bij het weggaan vraag ik aan een van de directeuren naar de duurzaamheid van dit project. Officieel loopt het af per 31 december, als de Kenniswerkersregeling stopt. Hij geeft aan dat het afhankelijk is van de opstelling van de regering of Building Brains een vervolg krijgt. Politiek als beperkende factor. En geld. Geen langetermijnvisie, geen diep doorvoeld commitment.

Ik loop naar de buren. De kavel van Capzo. Capzo is gespecialiseerd in micro-ingekapselde Phase Change Materials (PCM) die wereldwijd worden gebruikt voor de opslag van warmte, voor besparing van energie of voor het koelen van gebouwen of processen. Ik heb afgesproken met Cees van Kranenburg. Cees is bouwfysicus en als docent onderzoeker verbonden aan IBB. Stevig gedrongen gestalte. Ietwat verlegen maar met krachtige uitspraken. Leuke combinatie. Hij vertelt over het belang om studenten te interesseren voor langdurig praktisch onderzoek. Met ongeveer 25 studenten heeft hij hier, samen met Fabien van ingenieursbureau Nieman, metingen en simulaties verricht. Voor Capzo en Salca erg belangrijk omdat het zonder positieve meetresultaten geen TNO-certificering krijgt en zich dus niet kan positioneren op de markt. Voor studenten erg belangrijk en interessant om zich bezig te houden met praktijkgericht onderzoek in plaats van het droogzwemmen, zoals dat voorheen op school plaatsvond. In drie groepen zijn de studenten bezig geweest. De eerste groep is aan de slag gegaan met het ombouwen van statische modellen naar dynamische modellen. Het duiden van de resultaten. Leverde veel nieuwe inzichten op. De tweede groep studenten hielden zich bezig met het meten van de luchtsnelheidprofielen, terwijl de derde groep zich afvroeg wat je nog meer met dit model zou kunnen. Metingen en simulaties leverden een aantal werkbare conclusies op. Een leertraject met een hoog rendement. Opdrachtgever tevreden. Studenten tevreden. Docent tevreden. Zouden graag door willen gaan en nog meer metingen gaan verrichten. Alleen, dat kost geld. Vraag mij af wat het kost om een traject dat zo kloppend is met het RDM-concept te stoppen? Wat gaat daarmee verloren? Wat betekent dit bijvoorbeeld voor het commitment?
Zijn er nog potjes? Duidelijk is dat het niet veel geld hoeft te kosten. Dit project heeft laten zien hoe het mogelijk is om met minimale middelen een maximaal resultaat te halen. Het heeft mij ook laten zien dat als je werkelijk iets groots wilt realiseren, dat je dan een langetermijnagenda nodig hebt. En diepe zakken. Een oorlogskas voor als het iets minder gaat. Anders moet je er niet aan beginnen. Of je ambities bijstellen en gewoon schooltje blijven spelen.

Met Gabrielle terug in de auto. Ik vertel haar over de vergadering met Capzo. Ze vraagt zich af waarom deze situatie niet bekend is bij haar of Bert Hooijer. Gelukkig weet ze het nu. We rijden door de sneeuw langs de Waalhaven. Zie daar drie hijskranen bezig met een dans op eenzame hoogte. Zie dat op een van de kranen Max Hijsvermogen staat. Zal de bestuurder wel zijn. Kronkels in mijn geest. Zie in 1 keer de parallel tussen besturen en hijskranen. Hoe wordt de hijscapaciteit bepaald? Wanneer knikt de mast? Probeer thuis op internet het antwoord te vinden. Lees dat het hijsvermogen van kranen afhankelijk is van veel factoren. Belangrijkste is echter dat hij stevig verankerd moet zijn en niet meer moet hijsen dan hij aankan. Een goede machinist weet dat.

Een kijkje in de keuken

2010-10-25T14:50:00.000+02:00

Als je docenten vraagt naar de motieven waarom ze ooit in het onderwijs zijn gestapt, krijg je vaak verhalen over hun passie voor het vak, maar ook de liefde voor hun studenten. Ik heb zelf wel aan den lijve ondervonden hoe voorwaardelijk die liefde in veel gevallen is. Als je je houdt aan de regels, niet te veel zorgt voor onrust en voldoendes scoort, dan is er niet te veel aan de hand. Als je echter, zoals ik, nogal moeilijk kon stilzitten in de klas, moeilijk je mond dicht kon houden en meer geïnteresseerd was in wat er buiten de klas om gebeurde, dan is het al snel gedaan met die liefde. ”Uitzichtloos”, sprak TumTum toen hij mij mijn rapport overhandigde. Al vroeg na het begin van de lessen belandde ik dan ook in het hok van de conciërge, meneer De Bok. Een gouden man. Hij vroeg mij over van alles en nog wat en ik had het gevoel dat hij echt belangstelling voor mij had. Dat ik vervelende klusjes moest doen als vorm van straf nam ik op de koop toe. Ik deed het graag voor hem. Ik heb nog veel ‘De Boks’ meegemaakt. Met name van conciërges en koffiedames (Nel) heb ik veel geleerd. Ik heb dan ook veel aan hen te danken. Een bakkie troost was echt een bakkie troost. Mensen die werkelijk belangstelling voor je hadden, die op de hoogte waren ook van alles wat er in de onderstroom van de school gebeurde.

Vrijdag. Ik verheug mij altijd op deze dag, want dan is Tony op de campus. Bevestigd door de sierlijke rode neonverlichting. Tony’s. In de kleine keuken verzet ze voortdurend het krukje. Op de toonbank uitnodigende broodjes. Ik bestel een broodje bal. Een echte smakelijke slagersbal. We raken in gesprek tijdens het wachten. Ze vertelt dat ze er gisteren ook al was. ’s Avonds overnacht ze dan in een antikraakwoning waar ook drie studenten wonen. Ook daar poetsen en schoonmaken. Stilzitten kan ze niet. Het huis ziet er dan ook spic en span uit, zeker in vergelijking met het andere studentenhuis op Heijplaat.

Je moet een bevroren hart hebben als dat niet opengaat als je met Tony praat. Hart op de tong. Verhalen over vroeger. Over haar vader die al 49 was toen zij geboren werd. Verzetsheld die na de oorlog ook in Frankrijk gedecoreerd werd, nadat hij vele drenkelingen had gered van een schip dat op een mijn gevaren was. Zelf raakte hij hierbij ernstig gewond, waardoor hij zijn leven lang last had van epileptische aanvallen. Klaagde hier nooit over. Ook niet over de opvoeding van de kinderen, waar hij alleen voor kwam te staan toen Tony’s moeder kwam te overlijden toen ze nog maar 9 was. “Wil je 1 of 2 broodjes?”, vraagt ze mij als de magnetron aangeeft dat mijn bal klaar is. “1 graag.” Een broodje Met.

Net als ik mijn laatste hap in mijn mond stop, word ik gebeld door Juliette Hoogeveen van de Kenniskring Versterking Beroepsonderwijs. Zij doet met Margriet Clement verdiepend onderzoek voor het project RDM Campus/innovatieteams en op het project Kennishuishouding in de Industrial Maintenance. Ze wachtten mij op in Innovation Dock. Een flinke herrie in de hal, waar de glazen wand wordt gezet in de congresruimte. Bijzonder om te zien dat hier amper 5 weken geleden alleen maar lege ruimte was. Vanwege het lawaai gaan we naar buiten. Lekkere herfstzon. Meten is zweten. Geen straf om met hen aan de tafel buiten te zitten. Gedreven, open mensen die met een moeilijke opdracht bezig zijn. Docenten zijn vaak bezig met het beoordelen van hun studenten, maar vinden het moeilijk om zelf beoordeeld te worden. Om anderen een kijkje in hun keuken te tonen. Voelen zich al gauw gecontroleerd. Dit wantrouwen kwamen Margriet en Juliette aanvankelijk ook tegen in sommige innovatieteams, maar dat werd al gauw weggenomen toen duidelijk werd dat de enige intentie om onderzoek te doen is om te leren.
Waaraan moet een innovatieve opdracht voldoen? Aan welke competenties wordt gewerkt? Hoe zorg je er voor dat ontbrekende aspecten opgenomen worden in de opdracht?

Binnen hun opdracht hebben ze ook een competentiekaart ontwikkeld voor docenten. Het is hun duidelijk dat niet iedereen kan werken in een innovatieve omgeving. Vereist flexibiliteit, inventiviteit, een open mind en enthousiasme. Is een uitdaging. Nu zie je in sommige gevallen nog dat teams bemand worden door mensen die tijd over hebben. Belangrijk om dat in kaart te brengen en te zorgen dat de juiste mensen op de juiste plek komen. Op mijn vraag of er ook een aparte competentiekaart is gemaakt voor de manager die er voor moeten zorgen dat die juiste mensen binnenkomen, krijg ik een ontkennend antwoord. Vind ik vreemd. In mijn visie wordt kwaliteit voor een belangrijk deel bepaald door de sturing op draagkracht. Kwaliteit = Visie x Draagkracht x Sturing. De visie op innovatieteams is helder: complexe vraagstukken oplossen in samenwerking tussen MBO, HBO en bedrijven. Blijft staan de vraag hoe we de draagkracht versterken?

Juliette en Margriet geven een mooi voorbeeld waarin dat is gerealiseerd. Concept House, een experimenteel modeldorp waarbij de focus ligt op het ontwikkelen, testen en demonstreren van duurzame en flexibele bouwsystemen. In het Concept House wordt gewerkt aan innovaties, kunnen de kwaliteiten van nieuwe systemen op verscheidene manieren worden onderzocht, en is er de mogelijkheid om vernieuwende concepten op prikkelende wijze te presenteren. Aangesloten bedrijven kunnen daarbij samenwerken met het innovatieteam dat nu nog bestaat uit studenten van Hogeschool Rotterdam, TU Delft en Universiteit Twente. Feedback van Juliette en Margriet dat het MBO in dit project ontbrak, kwam op het juiste moment. Studenten van Albeda worden ook bij het team betrokken nu de bouwfase is aangebroken. Doordat er iedere week een bouwoverleg is, waarbij ook de opdrachtgever aanwezig is, is er sprake van zeer korte lijntjes en een grote betrokkenheid en kon ook hier snel gecorrigeerd worden.

Een ander voorbeeld dat de dames geven is de samenwerking tussen studenten van het Albeda en de HR in de ontwikkeling van twee elektrische auto’s (FUM). Terwijl normaal een HBO’er geen idee heeft wat een MBO’er doet, andersom is dat niet anders, vroeg één van de studenten na een tijdje te hebben samengewerkt aan een ander lid van het innovatieteam: “Ben jij echt een MBO’er?” Een mooi voorbeeld waarin expertise gewaardeerd, erkend en gebruikt wordt.
Margriet en Juliette genieten van hun werk. Doordat ze mee mogen kijken in de verschillende teams, zien ze de uitdagingen, vroeger noemden we die problemen, waar de innovatieteams een antwoord op moeten formuleren. Wellicht is de belangrijkste uitdaging het communiceren van verwachtingen. Cruciaal. Wie doet waarom wat wanneer en hoe? Wat is ieders rol in dit proces? De nieuwe rol van docent in het projectteam is een volslagen andere rol dan in het reguliere onderwijsproces. Welke docenten hebben we daar voor nodig? Hoe realiseren we een duidelijke overdracht? Hoe zorgen we voor een goede match tussen enerzijds de verwachtingen vanuit het schoolsysteem en anderzijds de behoefte vanuit de bedrijven om te functioneren in een werknemersrol?

Aan het eind van ons gesprek vraag ik Juliette en Margriet naar hun motieven. Een mooi antwoord: “Als ik aan het eind van dit jaar niets nieuws heb geleerd, dan heb ik het niet goed gedaan. Hier valt een hoop te leren.”

Als je altijd doet wat je altijd hebt gedaan…

2010-10-13T11:55:00.001+02:00

Knetterende kleine vlammetjes op het dak van twee blauwe zeecontainers in Innovation Dock. De geur van verhit staal. Twee lassers van Albeda College zijn bezig met het aanbrengen van versteviging voor het dak van Building Brains, een van de nieuwe tijdelijke bewoners van RDM Campus. Op de vloer zijn studenten van hetzelfde opleidingscentrum bezig met het installeren van scheidingspanelen. Achter een van deze wanden is een studente van Albeda bezig met het maken van een productietekening voor het Experience Center dat hier moet verrijzen. Twee studenten van IPO (Industrieel Product Ontwerpen) van Hogeschool Rotterdam beginnen volgende week aan hun opdracht om de effecten van drievoudige kozijnloze beglazing, die aangebracht wordt in de containers, te onderzoeken.

Precies op de afgesproken tijd komt Geert van der Weide binnen. Geert is op RDM Campus woordvoerder van Building Brains, een project dat ook te vinden is in Delft, Utrecht en Eindhoven (zie voor meer informatie http://www.buildingbrains.eu/). Geert vertelt mij dat Building Brains een projectinitiatief is, ontstaan vanuit de ‘Kenniswerkersregeling voor de Bouwsector’ vanuit het ministerie van Economische Zaken. Doel van deze regeling was om er voor te zorgen dat kenniswerkers uit de bouwbranche niet verloren gaan voor de sector. Bedrijven die aantoonbaar 40% aan omzet waren kwijtgeraakt ten gevolge van de economische crisis, konden hun hoogopgeleide medewerkers detacheren bij dit project. Zelf maakt Geert ook gebruik van de regeling. Hiervoor runde hij een eigen bedrijfje in dakopbouwen, Next Level, dat onder de vlag valt van bouwgroep ASVB. Het verhaal van Next Level is typisch voor de crisis, vertelt Van der Weide. “Tot oktober 2008 ging alles goed. Toen kregen opdrachtgevers hun financieringen niet meer rond en raakten wij in de problemen. Momenteel is Next Level nog altijd in bedrijf, maar feitelijk alleen om bestaande opdrachten op een goede manier af te ronden.” Hij is blij met de regeling die er voor zorgt dat het mes aan twee kanten snijdt. Aan de ene kant hoeven bedrijven geen afscheid te nemen van hoogopgeleid personeel, aan de andere kant wordt er door hen te detacheren in brancheoverstijgende kenniscentra nieuwe kennis opgebouwd en gedeeld. Ruim 170 hoogopgeleide kenniswerkers uit zo’n dertig bedrijven die de hele bouwbranche vertegenwoordigen, nemen deel aan dit project.

Geert is een bevlogen praktijkmens. Zelf in ’96 als bouwkundig ingenieur afgestudeerd bij de TU Delft. Een man met een missie. Inclusiefdenker. Multidisciplinair. Weigert de splitsing tussen bouwende en ontwerpende partijen te accepteren. “We hebben geen architecten nodig maar bouwmeesters die werkelijk werken vanuit de behoeften van de eindgebruiker.” Betekent dan ook het loslaten van een aanbodgerichte markt waar de klant eigenlijk niets te zeggen heeft. Waar de klant mag kiezen uit wat aangeboden wordt. Is het businessmodel geweest vanaf de Tweede Wereldoorlog. In een markt waarin steeds meer vraag komt naar variatie, naar het centraal stellen van de behoeften van de eindgebruiker, heeft dit model zijn langste tijd gehad. 1x500 wordt 500x1. Van seriematig werken naar flexibiliteit. Een hele verandering in denken. En dat in een conservatieve markt waarin risicomijding een belangrijk kenmerk is. Waar bovendien gewerkt wordt met verouderde technieken van 30/40 jaar geleden.

Het gesprek neemt een leuke wending en komt op het urinoir met de ingebakken vlieg van Sfinx. Wat is het natuurlijk gedrag van mensen? Mensen gedragen zich naar waar ze op afgerekend worden. Bij een urinoir met een vlieg lijkt dat simpel. Right on target. Maar hoe zit dat nu met het verwarmen van huizen? In alle huizen zie je dat de radiatoren onder de kozijnen zijn geplaatst. Maar wat doen mensen van nature voor verse lucht? Ramen worden opengezet, waardoor alle warme lucht verdwijnt, waardoor de radiatoren weer harder gaan loeien enz. Wat een verspilling van energie. Is het mogelijk om drievoudige beglazing aan te brengen waardoor je geen koudeval krijgt? Is het mogelijk om in plaats van de ruimte te verwarmen, de muren warm te maken waardoor de binnenkant van de muur op temperatuur blijft en er minder energie naar buiten stroomt? Allemaal zaken die onderzocht en beleefd kunnen worden in het Experience Center.

Op dat moment worden we onderbroken door een groep leerlingen van het Montfoort College. Ze worden rondgeleid door medewerkers van Albeda die samen met de docenten van het Montfoort inhoud geven aan het vak sectororiëntatie. VMBO en MBO samen. Een klein kloofje gedicht.

Ons gesprek loopt ten einde, maar afscheid nemen van bevlogen mensen neemt vaak wat meer tijd dan van ‘gewone’ mensen. Deze mensen hebben vaak zo veel te vertellen en willen dat ook graag delen. Geert is daarop geen uitzondering. We gaan nog even buiten aan de houten tafels zitten, waar we gezelschap krijgen van Cees van den Berg, projectleider Innovatieteams van Albeda College. Of alles naar wens verloopt? Geert is tevreden. Lekker dicht bij de opleidingen. Waar nog wel een afdoend antwoord op gevonden moet worden is de duur en inhoud van de stages. De opdrachten bij Building Brains zijn relatief kort. De voorkeur van studenten en bedrijven gaan vaak uit naar een langere stageperiode. Maar ook dat zal opgelost worden. Moeten dan wel wat anders verzinnen. Maar ja… als je doet wat je altijd hebt gedaan, zul je krijgen wat je altijd hebt gekregen. En we willen het hier toch anders gaan doen? Ja toch?

Use it or lose it

2010-10-07T14:03:00.002+02:00

In Droogdok kom ik op de meest vreemde plekken stretchers en dekens tegen. Ik weet dat er op de campus veel mensen rondlopen die hier graag komen, maar kan mij niet voorstellen dat ze niet liever thuis zijn om te slapen. Ik volg het spoor van de bedden en kom op mijn weg naar boven slaperige maar opgewekte gezichten tegen. Op de derde verdieping nog meer stretchers. Veel flappen aan de muur. Op een deur de tekst: Big Thinking. Do not disturb. Het blijkt dat er hier een 24-uurs pressure cooker competitie plaatsvindt waarin 7 teams in een internationale ideeënwedstrijd hun klimaatbestendige deltastad voor de toekomst ontwerpen.

Omdat ik nog wat tijd heb voor mijn volgende afspraak, installeer ik mij in de expositieruimte. Een heerlijke werkplek. Goeie stoelen, lekkere tafels en een mooi uitzicht op de Dokhaven. Ik heb vanmorgen teksten uitgeprint van Harry Starren, directeur van de Baak. Kortgeleden kwam ik hem tegen bij een door hem georganiseerde conferentie, ‘In het onderwijs kan het wel’. Een mooi gesprek met hem gevoerd over leiderschap, autonomie en de verschuiving van hiërarchisch gestuurde organisaties naar netwerkorganisaties. Volgens hem ontdekken mensen steeds meer dat hiërarchische structuren weinig meerwaarde hebben, hun langste tijd hebben gehad. Volgens hem is leiderschap in die zin een “gemeenschappelijk aanvaarde illusie die alleen kan bestaan dankzij de informele organisatie, het netwerkgedrag van mensen.” In een netwerkorganisatie is hiërarchie een bijverschijnsel. Voor Starren is het duidelijk dat het voor organisaties van belang is om op de golf te surfen als deze zich aandient, in plaats van je verzetten tegen het tij dat zich niet laat keren. De man gaf mij nog een tip mee. Zoek leiders op. “Door in de nabijheid van leiders te zijn, neemt de kans op je eigen ‘coming out’ toe. Blijf niet in de nabijheid van benepenheid.”

Frank Rieck schuift aan. Frank is lector Innovatie en Productrealisatie en één van de founding fathers van RDM Campus. Blauwe blaser, geblokt overhemd. Een belezen man, kent zijn klassieken. Hoeft niet zo nodig aardig gevonden worden, schuwt de confrontatie niet. Voel mij altijd ongemakkelijk gemakkelijk in de buurt van dit soort mensen. Mensen die voortdurend grenzen opzoeken. Grensgebiedverkenners die denken dat alleen op de grens wordt geleerd. Ik ben bang dat ik er zelf ook zo een ben. Maar dit terzijde.

Het gesprek komt op het dilemma tussen innovatie en instituutsgericht organiseren. Al vrij snel de constatering dat het de laatste aan het eerste ontbreekt. Frank noemt als positief voorbeeld zijn ontmoetingen met Hans Becker, de inmiddels opgestapte algemeen directeur van Humanitas die bij zijn aantreden jaren geleden een ambtelijke zorginstelling aantrof. Een hiërarchische tent waar alles liep via vaste protocollen en instructies en een plek waar erg veel vergaderd werd. En gestuurd werd op getallen. Niks kon, want alles was te duur. Becker is direct afgestapt van de richtlijn dat er geen geld was en is zelfs begonnen met het uitgeven van veel geld aan zichtbare zaken. Muurschilderingen, kunst. Mensen moesten wat hebben om over te praten, anders vereenzamen ze. De hele cultuur van zuinigheid ging op de schop. Van een nee cultuur naar een ja cultuur. Hoezo witte jassen? Hoezo geen huisdieren? Mensen die niet mee wilden in het nieuwe concept, vertrokken of werd gevraagd te vertrekken. Ook de managers die dachten dat managen moet gebeuren via budgetten. Voor Becker is culturele sturing vele malen effectiever dan het sturen op kengetallen. Heilige huisjes werden gesloopt, levensloopbestendige huizen werden gebouwd. Doordrammen. Zorgen dat de organisatie kantelt. Kantelen of kantelen. Vaak zie je dat als organisaties willen kantelen dat een groep tegenstanders achter de kantelen gaat zitten en schiet op alles wat beweegt.

Frank herinnert zich nog wat hij aantrof toen hij, na ruim 20 jaar in de creatieve maakindustrie te hebben gewerkt, als lector in het onderwijs begon. Allemaal zitjes. Een onvoorstelbare boterzachte vrijblijvendheid. De gedachte bij docenten dat studenten kennis konden verwerven via internet. Informatie vind je op internet. Kennis verwerf je door schade en schande. “Je kunt geen businessplan schrijven zonder kennis. Straks weet niemand meer hoe de dingen echt werken en staat alles stil.” En dat is voor iemand bij wie alles draait om mobiliteit natuurlijk onverteerbaar.

Op mijn vraag waar hij tevreden op terugkijkt, noemt hij het opzetten van de Shell Eco-marathon. Aanvankelijk een project waarin tweede-, derde- en vierdejaars studenten van verschillende instituten in competitie met elkaar door Shell uitgedaagd worden om voertuigen te bouwen die zo ver mogelijk kunnen rijden op één liter brandstof. Doel is niet om snelheidsrecords te breken, maar om zo zuinig mogelijk te rijden. Toch wil elk team winnen. Vraagt veel van de studenten. Maar die vinden dat niet erg. Integendeel zelfs. Ze worden uitgedaagd om al hun talent in te zetten. Ook op het gebied van mentale weerbaarheid en wilskracht. Sponsors zoeken, organiseren, bouwen, samenwerken. Inmiddels is het project opgenomen in het bestaande leerplan.

Voor Frank is het duidelijk dat RDM Campus, maar ook hijzelf, in een transitiefase zit. De tent is opgezet maar hoe laten we de tent nu draaien? Hij geeft aan zelf meer te houden van het eerste deel van dat proces. Ideeën genereren, beslissingen nemen, knopen doorhakken. Ideeën omzetten in realiteit. Prototyping. Maar vervolgens moet dit op zijn beurt omgezet worden in de staande organisatie. Een stap waar RDM Campus op dit moment mee worstelt. Hij geeft aan dat RDM Campus staat voor ontzuiling, ontscholing. Een marktgerichte benadering die haaks staat op de verzuilde instituutsgerichte benaderingen van de reguliere opleidingen.

Het concept is dus nog niet af. Moet je als RDM Campus integreren in de HR of moet je juist, los van de verschillende instituten, semionafhankelijk verder gaan? Als stand alone? Spin out? Een RDM Campus BV waar de verschillende opleidingsinstituten inkopen? Waar docenten en misschien zelfs studenten aandeelhouder zijn? Misschien gaat dat laatste wel te ver, maar voor Frank is het duidelijk dat je de inefficiënties er alleen uithaalt door het innemen van een onafhankelijke positie.

Het gesprek is voorbij. Mijn hersens weer even gestretcht. Een kleine vlucht voorwaarts.

Ruimte en Sturing

2010-09-23T10:54:00.001+02:00

Herfst. Een druilerige dag. Mooie witte koppen op de golven. De Aqualiner is weer met pech uit de vaart genomen. Pruttelend legt de Gemini aan bij de steiger van RDM. Kromgebogen ren ik in de striemende regen naar Droogdok. Het is erg stil op de eerste verdieping. Waar is iedereen? In de ‘vissenkom’ in de expositieruimte zie ik dat er vergaderd wordt. Daar zijn ze dus. Ben op dat moment weer blij dat ik zelfstandig ben. Altijd een hekel gehad aan dat soort bijeenkomsten. Zelden een vergadering meegemaakt die energie gaf. Waar duidelijke besluiten genomen werden. Ik herinner mij een uitspraak van Léon de Caluwé, die een uitgesproken voorstander was van het afschaffen van vergaderingen. “Er is maar één ding erger dan dromen dat je op een vergadering bent en wakker worden op die vergadering. Dat is aanwezig zijn op een vergadering en niet kunnen slapen.” Aan de gezichten is niet te zien of de vergadering net begonnen of bijna afgelopen is, waardoor ik maar besluit om even naar de bedrijfshal te gaan.

In het midden van de hal zijn er vier bedrijven bijgekomen. Dura Vermeer, Gemeentewerken Rotterdam, Building Brains (TNO) en Public Domain Architecten. Bij de kavel van TNO word ik vriendelijk onthaald door een student Werktuigbouwkunde, die samen met een aannemer voorbereidingen treft voor de bouw van een ruimte voor Building Brains, een samenwerkingstraject tussen Yacht, TNO en nog zo’n 30 partijen uit de hele bouwketen, van ingenieursbureau tot architect, van toeleverancier tot bouwonderneming, van MKB tot multinational. Samen zetten zij zo’n 170 kenniswerkers in, die onderzoek verrichten op locaties van onder andere TNO en de TU Eindhoven. En nu dus ook op RDM Campus. Het doel van Building Brains is in versneld tempo kennis en oplossingen te ontwikkelen rondom energiezuinig en duurzaam bouwen. Een pressure cooker. Merk trouwens dat ik een beetje moe word van het woord duurzaamheid. Misschien is het wel de rebel in mij die juist over vergankelijkheid wil praten.

Het is rond twaalf uur, meestal zijn vergaderingen dan afgelopen, en ik loop naar het Droogdok, waar ik zie dat iedereen weer op zijn plaats zit. Ga even naar Marjolijn Vegter. Een veelzijdige duizendpoot. Intelligent en een groot gevoel voor humor. Ik mag haar graag. Hoor van haar de laatste nieuwtjes van de afgelopen week. Het bericht dat Frank van der Wal ziek is, raakt mij.
Even later komt Mirjam van den Bosch binnen. Mirjam is onderwijsmanager van IPO (Industrieel Product Ontwerp). Ze was mij al eerder opgevallen vanwege haar ontwapenende lach. Alice in Wonderland. Een blij en open mens. Zie ik niet heel veel in het onderwijs. Vandaag lijkt ze niet erg blij. Beklaagt zich over de vele regels die het haar moeilijk maken om haar werk goed te doen. Ze heeft het gevoel dat haar ruimte steeds beperkter wordt en daardoor ook voor de mensen aan wie zij sturing moet geven. Sturing en Ruimte. Een thema dat mij enorm intrigeert. Ik vraag Mirjam of ze hier met mij over wil praten. Dat wil ze en graag ook. “Wanneer? Straks?” Ze stemt in. Geen bedenking. Geen agenda die haar dicteert. Wat een verademing in vergelijking met al die drukbezette managers.

We gaan de vissenkom in. We hebben een kleine drie kwartier voordat daar het volgende overleg plaatsvindt. Moet genoeg zijn. Als we de essentie niet weten te raken in drie kwartier dan lukt dat ook niet in twee uur. Haar waarheid ligt snel op tafel. Mirjam is geen politiek dier. Houdt weinig achter, laat in korte tijd het achterste van haar tong zien. Het is duidelijk dat het haar te doen is om ruimte geven aan talent, ontwikkeling en evolutionair leren. En dat in een politiek-ambtelijke cultuur met een sturingsfilosofie die gelooft in efficiency, doelmatig handelen en sturen op cijfers en feiten. Twee werkelijkheden die moeilijk in een doosje lijken te passen. Afrekenen of stimuleren? Twee manieren van het kijken naar de werkelijkheid. En ook zichtbaar en vooral voelbaar op RDM Campus (moet je wel gevoelig voor zijn maar dat terzijde).

Mirjam ziet het terug in de mensen die werkelijke innovaties op RDM Campus mogelijk moeten maken. Allemaal gedetacheerde individuen die niet opereren als team. Zou eigenlijk andersom moeten zijn. Een RDM Campusteam waarbij de leden gedetacheerd worden bij de verschillende opleidingen. Zorgt voor een heel andere dynamiek.

Het gesprek komt op strategie. Het pad of de marsroute om je doelen te bereiken. Hier zit voor Mirjam meteen de crux. RDM Campus heeft haar doelen en daarop gebaseerd een strategie maar dat hebben alle opleidingsinstituten ook. De opleidingen willen stabiliteit, RDM wil innoveren. Misschien is de belangrijkste vraag wel: zijn we in staat om er voor te zorgen dat op het gebied van de sturing de strategie tegelijkertijd stabiel gericht is op de lange termijn en dat op het gebied van de ruimte tegelijkertijd ruimte is voor maximale innovatie? Stabiele vernieuwing in plaats van stabiliteit OF vernieuwing. De essentie van stabiele vernieuwing is het doorzetten van gedetailleerde planvorming en ondertussen hier voortdurend dynamiek en beweging brengen. En dat is een klus die Leiderschap vraagt. En lef. “Iemand die traditioneel praat, innovatief denkt, rationeel werkt en inventief handelt.” (John van Putten van Ben Roos Dakbedekking)

Op dat moment wordt ons gevraagd de ruimte te verlaten. Tijd voor een vergadering. Van Stichting Roof Update. Een club van twaalf innovatieve dakbedekkings- en groenbedrijven die state of the art vernieuwingen op het dak mogelijk maken en in dat kader de daken van Open House wil voorzien van het nieuwste van het nieuwste. Ze zijn boos. Het blijkt dat zij niet zijn geïnformeerd over veranderingen in de bouwkundige constructies, waardoor het voor hen niet mogelijk is om te laten zien welke ongekende mogelijkheden er zijn op het dak. Zal dit nog goed komen?

Bevlogen pionieren

2010-09-07T15:26:00.000+02:00

Afgelopen maandag (30 augustus) was ik uitgenodigd door Harry Starren van de Baak om in het Fotografiemuseum in Amsterdam te brainstormen over trends en ontwikkelingen van de stad. In het museumcafé kwam een jonge vrouw, die ook voor de bijeenkomst kwam, op mij af en bood mij haar rechtermouw aan om mijn gematteerde brillenglas schoon te maken. Nou maak ik wel vaker mee dat mensen mij wijzen op mijn beslagen rechter brillenglas maar nog nooit was mij een mouw aangeboden. Mijn dag kon al niet meer stuk. Suzanne Hansen. Een hartelijke, licht hese stem en een lekker bol zwanger buikje. We raakten in gesprek en ze vertelde mij dat ze organisatieadviseur was met een grote belangstelling voor architectuur. Een verrassende vrouw die ook eigenaar bleek van een fietsenzaak, die zij twee jaar geleden in Groningen had geopend (www.fietsje.nu). Wat ik zoal deed? Ik vertelde haar onder andere over mijn RDM-columns. Haar mond viel open van verbazing en ze haalde uit haar tas een voorstel om Parasite, het groene gebouwtje dat een tijdje op de liftschacht van Las Palmas heeft gestaan, op RDM Campus door studenten samen met experts uit de bouw-, architectuur- en ontwerpwereld te laten herontwikkelen van dak- tot waterwoning. Na afloop van de bijeenkomst reed zij mij naar het station en vroeg mij of ik hierover contact wilde opnemen met Frank van der Wal, projectleider Innovatieteams op RDM Campus.

De volgende dag reed ik naar de RDM. Word altijd blij als ik het terrein op rijd. Verreweg de mooiste onderwijslocatie die ik ken. Overal bedrijvigheid. De Aqualiner ligt voor Droogdok. Twee watertaxi’s brengen mensen die deze boot net gemist hebben aan wal. Ik parkeer mijn auto vlak voor de plek waar straks een restaurant haar deuren gaat openen. Is ook wel nodig. Nu al 7000 mensen die de Boymans expositie in de Onderzeebootloods hebben bezocht. Nu komen en gaan ze na bezichtiging weer met de Aqualiner terug. Zou aardig zijn om deze mensen wat langer op het RDM-terrein te laten verblijven en kennis te laten maken met wat hier allemaal gebeurt.

Ik heb nog even tijd voor mijn afspraak met Eelco Rietveld, directeur van Formula Zero, en besluit bij de twee Franken binnen te lopen. Frank van der Zwan is pr-medewerker. Hij vertelt mij dat er vanaf februari op RDM Campus een nieuwe Masteropleiding Product Design zal starten. Het wordt steeds leuker. Frank van der Wal heeft het druk, eigenlijk geen tijd. Een beetje de ziekte van tegenwoordig. Druk, druk, druk en de gedachte dat we voor ieder probleem een oplossing moeten vinden terwijl soms de oplossing grotere problemen oplevert dan het aanvankelijke issue. Maar dit terzijde. Ik vertel Frank over mijn ontmoeting met Suzanne Hansen. Bijzonder. Hij laat mij zien dat de Parasite boven aan zijn to do lijstje staat voor vandaag. Geeft ook aan dat het best een lastige klus zal worden. Complexe klussen zijn vaak ook dure klussen.

Voor het Innovation Dock ga ik op een van de banken zitten. Zie dat de klok van Droogdok nog steeds op 4 voor 4 staat, terwijl de klok op Innovation Dock half 11 aangeeft. In werkelijkheid is het 10 over 10. Staat de tijd hier stil of zijn we hier de tijd vooruit? Recht tegenover mij zie ik de Parasite staan. Ziet er verloren uit. Een beetje alsof het in een hoek gegooid is. Tegenover mij nemen jongens van het Albeda even pauze. Jonge gasten in een bruine overal. De capuchon over hun hoofd. Rook kringelt er onder uit. Als de pauze voorbij is en de werkmeester hen weer roept, slenteren ze terug naar Innovation Dock. Ziet er wat lusteloos uit, maar is waarschijnlijk alleen maar stoer.

Eelco Rietveld komt bij mij op het bankje zitten. Een jonge gast. Nog maar 41 en al 16 jaar ondernemer. Een echte pionier. Eigenlijk zijn hele leven al. Als eerste in Nederland als milieukundig ontwerper aan de TU Delft afgestudeerd. Hij herinnert zich nog de eerste dag van zijn studie, waarin verteld werd dat hij opgeleid zou worden om zo goedkoop mogelijk ontwerpen te maken voor massaconsumptie. Ging er bij hem niet in. Niks massaconsumptie. Cradle to cradle nog voordat dat woord was uitgevonden. Afgestudeerd bij Gispen, waar hij uit secundaire grondstoffen een goed recyclebare bureautafel ontwierp.

Eelco is een man die kan spelen met paradoxen. Bij veel mensen is het ‘het een of het ander’. Bij Eelco gaat het om het mogelijk maken van allebei. Gek op autoracen én op duurzaamheid. En het vermogen op die twee te koppelen. Uitvoering geven aan datgene dat schijnbaar niet kan. Niet alleen modellen maken op papier maar ze ook uitvoeren in de praktijk. In die zin ook een eigenwijze Rotterdammer. Zien is geloven. Terwijl niemand geloofde in de ontwikkeling van nulemissievoertuigen, bewees en bewijst Eelco dat het wel kan. ‘Het kan snel en het kan schoon.’

In 2005 had hij, samen met zijn compagnon Godert van Hardenbroek, onder de vlag van Formula Zero het eerste prototype ontwikkeld voor een waterstof kart in samenwerking met TNO Automotive te Delft. Geen ruimte om deze te testen. Kwam in die tijd Frank Rieck tegen. Frank is als lector Industriële Productinnovatie onder andere verantwoordelijk voor het eMobility-Lab van de Hogeschool en een van de pioniers van de campus. Hij vertelde Eelco over de plannen van de Hogeschool en Albeda om de RDM-gebouwen in te richten als broedplaats voor innovatie. Was de eerste kennismaking van Eelco met RDM. Niet veel later trok hij als eerste bewoner in wat toen nog Droogdok heette. Een lekkend dak, een ruimte waarin het leek alsof de bewoners in allerijl alles hebben moeten achterlaten. Af en toe militaire oefeningen in de hal. Een grote kale puinhoop. Geen verwarming. Kapotte vloeren die hij zelf glad smeerde. Geen voorzieningen maar wel 10.000 vierkante meter om te testen. Nog maar vier jaar geleden. De ontwikkelingen zijn snel gegaan. Slechts vier jaar later staat Formula Zero genoteerd in het wereldrecordboek van de FIA en creëert, ontwikkelt en visualiseert het nieuwe concepten op het grensvlak van duurzame energie en mobiliteit. Om die ontwikkelingen zichtbaar te maken, promoot het bedrijf nulemissieracen door het organiseren van en deelname aan competities, evenementen en het delen van innovatieve kennis (zie www.formulazero.nl).

Een verrassend gesprek met een bevlogen pionier, die op dit moment de gevolgen van de tijdgeest ervaart. Een hoop geneuzel over regels en procedures, waardoor ontwikkelingen trager gaan dan zou kunnen. Ook op de RDM. Soms is het moeilijk om daarbij niet al te sceptisch te worden. Zeker in een tijd als deze waarin ook innovatieve bedrijven als Formula Zero niet ontkomen aan bezuinigingen. Ach, schaarste leidt ook weer tot inventiviteit. Weer zo’n leuke paradox. En waar het vermogen om daarmee te spelen toe kan leiden, is goed zichtbaar bij Formula Zero.

Bij het afscheid geeft hij aan dat hij graag met andere ‘pioniers’ informeel rond de tafel wil om te kijken hoe we op de RDM de geest uit de fles kunnen krijgen. Een mooi voorstel. Wordt vervolgd!

Een sterk merk

2010-08-31T16:44:00.000+02:00

“Uitkijken als u naar binnengaat”, sommeert de man die voor de deur van het Dokgebouw zojuist de kieren heeft gedicht met cement. Moet je niet tegen mij zeggen. Wat is dat toch dat dingen juist gebeuren als ik niet wil dat het gebeurt? Ik verontschuldig mij licht beschaamd en ga naar binnen. Een nagenoeg leeg gebouw. Vakantiestilte. Normaal vind ik een school altijd deprimerend als er geen leerlingen zijn, maar merk dat ik hier dat gevoel niet heb. Ik loop langs schoonmakers die bezig zijn de vloer in de was te zetten. Er kan weer uitgegleden worden.

Ik ben een uur te vroeg voor mijn afspraak en schuif aan bij Ditte Ooms. Zij is bezig met het schrijven van een marketingplan. We hebben een kort gesprek over wat nou een sterk merk is. Op dat moment komt mijn afspraak binnen: Marc Roos. Marc is de bouwer van Open House (en de nieuwe congresruimte onder de luifel van het Innovation Dock), dat over een paar maanden geopend zal worden. Een stevige handdruk. Ik mag hem graag. Eigenlijk al vanaf de eerste handdruk. Een niet alledaagse verschijning op school. Een echte Rotterdammer. Ondanks dat we nagenoeg even groot zijn, heb ik het gevoel dat ik drie keer in hem pas. Zwart leren jas met het insigne van Harley Davidson. Grijze kop. Een zwarte Harley Davidson FLHT 1500 Electra Glide onder zijn kont. Een prachtige fiets. Een sterk merk. Gelijke energieën trekken elkaar aan.

Vandaag geen Harley voor de deur en ook geen Harley jack. Wel in het zwart. Een goede kennis van hem is overleden en vandaag is de uitvaart. Zijn oude onderwijzer van de Lagere School in Oud IJsselmonde en vader van de vriendin van de vrouw van Marc. Schiep een band. Samen whisky’s drinken en slap ouwehoeren.

Terwijl we naar het Innovation Dock lopen vertelt Marc over zijn aanpak van studenten. Provoceren, uitdagen. Aanzetten tot nadenken. Studenten leren binnen het bestek te werken maar buiten de lijntjes te tekenen. Samen met hen de stad in, geveltjes kijken, de straat proeven waarin gebouwd wordt. Marc stelt hoge eisen aan zijn studenten en aan zichzelf. Het moet duidelijk zijn dat ze van Marc Roos les hebben gehad. Zijn naam staat er onder. Marc kan af en toe flink bot zijn, is geen diplomaat. Wordt door sommige collega’s House genoemd, naar de dokter uit de gelijknamige serie. Gaat dwars door uiterlijke vorm heen. Geen respect voor heilige huisjes. Inhoud.

In het Innovation Dock staan we even stil bij het Open House, dat ontworpen is door drie studenten van de Academie van Bouwkunst. Marc heeft er voor gezorgd dat het ook werkelijk gebouwd kon worden. Draagconstructies bedenken, tekeningen maken. Van de oude stempel. Is van alle markten thuis. Of het nou om beton, staal, hout of installaties gaat. Mist dat wel bij de Bouwopleidingen van tegenwoordig. Architecten zijn alleen nog maar vormgevers. Missen het contact met de rauwe werkelijkheid.

Vanmiddag het eerste bouwoverleg over de congresruimte die straks plaats zal bieden aan 170 mensen. Vijf verschillende bedrijven die hier aan werken. Een vaste club van mensen die Marc in de loop der jaren om zich heen verzameld heeft. Voor mij een verademing om te zien hoe efficiënt deze heren omgaan met hun tijd en met elkaar. In het onderwijs zie ik vaak dat mensen elkaar niet meer aanspreken op gedrag. Hoe anders was het in dit overleg. Deze heren schuwen de confrontatie niet. Hoeven niet zo nodig aardig gevonden te worden. Dat blijkt al snel als duidelijk wordt dat er iemand is afgeweken van de tekening. Had flinke gevolgen voor het hele proces. Alles heeft met alles te maken en dan kun je niet in je eentje, zonder te communiceren, besluiten dat je het anders gaat doen. De veroorzaker kreeg er aardig van langs, maar het leuke was dat de rest zich samen met hem bekommerde om tot een oplossing te komen.

De volgende dag met Marc afgesproken in café Courzand. Geen straf om met hem in de kroeg te zitten. Veel gespreksstof. Over de Rotterdam van Koolhaas, over verfoeilijke laminaatarchitectuur. Religie en de onderliggende orde in chaos. Een paar uur later neem ik afscheid van een intens mens. Een man met stevige meningen die niet afhankelijk zijn van het weer of zijn gemoedstoestand, maar gebaseerd op overtuiging en onderzoek. Recht voor zijn raap. Deur niet op een kier maar wagenwijd open. Hij houdt open huis. ‘Gelukkig houdt hij ook van bier, maar dat terzijde.’(citaat van Marc).

Ik ga rijker naar huis dan ik gekomen ben. Weliswaar niet op een Harley maar op de fiets.

De schoonheid van het flinterdunne

2010-07-15T10:10:00.000+02:00

Dikke staaldraden liggen op de kade als spaghetti op een bord. Restanten van wat eens een aanlegsteiger was. De kraanmachinist tilt de slierten op en prakt ze met grote precisie in de klaarstaande vrachtwagen. Terwijl hij een sjekkie draait, vertelt hij mij dat hij dit werk al zijn hele leven doet. Zijn vader had een kraanbedrijf en in plaats van spelen met dinkietoys, speelde hij met graafmachines en bulldozers. Trots laat hij mij op zijn iPhone de foto’s van de sloop van de steigers zien. Tastbaar resultaat. Een vakman.

Een tijdje geleden stond er in Vrij Nederland een prachtig interview met managementdenker en filosoof Rene ten Bos. Over leiderschap. Die managers ‘een groep vermoeide, melancholische, middelmatige mensen die zich in een identiteitscrisis bevinden’ vindt. Managers hebben volgens hem geen echte identiteit zoals een arts, een kraanmachinist of een timmerman. Weten daarom niet goed wat ze doen. Praten eigenlijk alleen maar en noemen dat coördineren, overleggen en vergaderen. Omdat ze zo weinig identiteit hebben, lopen ze ook zo gemakkelijk achter modes aan. Als een puber op de Lijnbaan. Zijn daarom zo in de weer met innovatie omdat ze toch geen identiteit te verliezen hebben. Ik schrok dan ook toen mijn dochter op de vraag wat haar vader nou eigenlijk doet voor werk, zei:”Dat weet ik eigenlijk niet zo goed. Volgens mij alleen maar praten en luisteren en soms schrijft hij een stukje daarover.” Wat is mijn identiteit? Zit ik weer even in zo’n lekkere identiteitscrisis?

In de grote hal van het Innovation Dock wordt druk gewerkt aan het bouwen van een grote kas voor Dura Vermeer, Public Domain Architecten en Gemeentewerken Rotterdam. Vanaf september is 40% van de hal verhuurd. Tineke Muller van het Projectbureau RDM Campus verwacht dat dat percentage snel zal zijn opgelopen naar 70%. Actief de boer op om bedrijven te benaderen lijkt nu minder nodig te zijn. Bedrijven weten RDM Campus te vinden.

Terwijl ik terugloop naar Droogdok, het oude hoofdkantoor, zie ik twee wat mistroostig voor zich uitkijkende oudere mensen. Ze hadden ergens gelezen dat er vandaag een rondleiding was, maar dat bleek niet zo te zijn. Ze zaten nu te wachten op de Aqualiner die hen weer terug zou brengen naar de overkant. Ik had nog wat tijd voor mijn volgende afspraak en vraag of ze het een idee vinden dat ik hen een korte rondleiding geef. Geen bezwaar. Niet van hun en niet van mij. Zo’n lang leven betekent vaak ook mooie verhalen. En die komen. Over de vader die hier als kraanmachinist gewerkt heeft. Verhalen over de haven. Over de ambachtsschool van vroeger. In het Innovation Dock kijkt de man zijn ogen uit bij Prometics, een industrieel prototypebedrijf. Op zijn eigen draaibank thuis maakt de man zelf ook wel van alles voor zijn dochter en schoonzoon, die sinds kort op een jacht wonen, maar dit is toch wel heel andere koek. Het echtpaar vertelt mij dat hun schoonzoon ook bij de hogeschool werkt. Wat hij nou precies doet, weten ze niet te vertellen. Of ik hem ken? Peter van Heusden. Verrassing als dat zo blijkt te zijn. Ik weet ook nog te vertellen dat hij projectleider Maintenance Management is, maar weet niet goed uit te leggen wat dat nou eigenlijk inhoudt. Toch maar eens een afspraak maken met Peter. Ik neem afscheid van het echtpaar bij de Onderzeebootloods. Ik heb ze verteld over de expositie van Joep van Lieshout en ze vinden het leuk om nieuwe dingen te bekijken.

Op het hoofdkantoor drink ik een kop koffie bij Frank van der Zwan, communicatieadviseur van RDM Campus. Bert Hooijer komt binnen en feliciteert Frank. Ik volg. Frank is vandaag 36 geworden. Broekie. Bert en ik zijn vijftigers en halen herinneringen op aan de tijd dat we zelf rond de 35 waren. De komst van kinderen, de beginjaren van onze carrières, de crises. Over appels die niet onder een perenboom liggen. Mensen worden mooier of interessanter naarmate je ze beter kent. Op de Afdeling Gevonden Voorwerpen vond ik deze uitspraak van Paracelsus, de grondlegger van het Competentie Gericht Onderwijs: “Hij die niets kent, begrijpt niets. Hij die niets begrijpt, neemt niet waar. Hij die niet waarneemt, heeft niet lief. Maar hij die kent, begrijpt, neemt waar, heeft lief. Hoe meer iets gekend wordt, hoe groter het respect. En hij die denkt dat druiven tezelfdertijd groeien als alle andere vruchten, begrijpt niets van aardbeien.”

Om twee uur heb ik een afspraak met Chris van Langen, inhoudelijk directeur van de Academie van Bouwkunst. Ik heb uitgekeken naar dit gesprek. Beetje gespannen ook, omdat Chris weinig moeite doet om het je naar de zin te maken. Prikt dwars door onzin heen. Durft alles te betwijfelen. Razendsnelle onderzoeker die haarfijn aanvoelt of dingen kloppen of niet en daar ook stelling in neemt. Niet makkelijk in een cultuur waarin het niet altijd gebruikelijk is elkaar aan te spreken op gedrag.

“Zonder twijfel is er alleen maar zelfgenoegzaamheid”, de eerste zin in ons gesprek. Wel aardig om even naar dat begrip zelfgenoegzaamheid te kijken, het te onderzoeken. Kan positief en negatief uitgelegd worden. Je bent je zelf genoeg en hebt de rest van de wereld niet nodig. Kan ook betekenen dat je geen interactie meer wil, geen gesprek, geen dialoog. Afstand nemen van de ander is geen productieve houding, volgens Chris. “Het is belangrijk om in iedere situatie strategisch te kijken naar datgene dat ontbreekt of wat je het meest ontbeert.” Twijfel zou een wezenskenmerk moeten zijn voor iedereen die nadenkt. De toon is gezet. Een ongemakkelijk gemakkelijke ontmoeting met een man met een groot denkraam. Iemand die doordenkt. Een gesprek over mogelijkheidszin en werkelijkheidszin. En over de relatie daartussen. Over onderscheiden en bijdragen. Over de noodzaak van een intelligente omgang met de realiteit als cruciale basisvoorwaarde om architectuur en stedenbouw te bedrijven.

“Jezelf onderscheiden van de ander drukt altijd de vraag weg wat je kunt bijdragen.” Chris merkt dat op dit moment ook erg in het stedenbouwdebat. Vanuit onzekerheid wordt vaak de nadruk gelegd op positionering. Hoe kunnen we onze positie terug veroveren? In plaats dat we ons afvragen hoe we vanuit onze stedenbouwkundige expertise kunnen bijdragen aan de vraagstukken die er op dit moment spelen. Dienstbaarheid in het besef dat zo’n vak iets kan betekenen in de vraagstukken die er op dit moment leven. Zelfverwerkelijking of bijdragen aan de hedendaagse samenleving? En en. Inclusief. Afstand nemen en verbanden leggen. Waar kan ik aansluiting vinden? Een vraagstuk ook met betrekking tot de relatie tussen RDM Campus en de Academie van Bouwkunst.

De Academie is een vrij specifieke vorm van onderwijs. Studenten werken in de beroepspraktijk en studeren op de Academie. Het beroepsdeel vindt nagenoeg niet plaats op RDM. Uitgezonderd Public Domain Architecten zijn er hier geen architectenbureaus te vinden waardoor een relevante beroepspraktijk hier niet of nauwelijks te vinden is. Het model waarmee op RDM Campus wordt geëxperimenteerd past volgens Chris beter bij de bacheloropleidingen dan bij de Academie van Bouwkunst. Chris geeft wel aan dat het voor een deel van zijn studenten wel eens interessant zou kunnen zijn om samen te werken met studenten van het Albeda. Te beseffen wat het maken van gebouwen betekent. Metselen, timmeren, zink vouwen.

Daarnaast zijn er natuurlijk met de bedrijven die zich hier vestigen allerlei samenwerkingsverbanden te realiseren, zeker in relatie tot het Kenniscentrum dat op de campus is gevestigd. Vanuit de Academie kan aansluiting gevonden worden bij de verschillende onderzoeksprogramma’s die draaien binnen zo’n Kenniscentrum. Op dit moment wordt onderzocht welke mogelijkheden er zijn om twee lectoren direct aan de Academie te koppelen. Een op het gebied van duurzaamheid en architectuur en een lector die zich richt op opdrachtformulerende stedenbouw. Een vorm van stedenbouw die de maatschappelijke opgaven in de samenleving weet te duiden en deze weet te vertalen in een stedenbouwkundige opgave. De stad lezen en vervolgens op zijn implicaties voor het stedenbouwkundig ontwerp te doordenken. Maar wel vanuit een bescheiden besef dat je met architectuur of stedenbouw de crisis van het hedendaagse samenleven niet alleen kunt oplossen. De crisis wordt volgens Chris nog pijnlijker als we niet in staat zijn het doorgeschoten individualisme te keren dat op alle niveaus van onze samenleving zichtbaar is. Voor Chris betekent dit steeds maar weer proberen om de verschillende onderdelen van de samenleving met elkaar in gesprek te laten komen op onderwerpen waarvan je kunt vermoeden dat ze daar een gedeelde interesse in hebben. Soms met het hoofd boven de wolken, maar altijd met de voeten stevig op de aarde.

Ons gesprek zit er voor nu op. Het denken over het gesprek gaat door. Dank je wel Chris!

Voorbij de hokken

2010-07-12T10:43:00.001+02:00

Voor het gebouw van Stadshavens staat Cor van Asch al op mij te wachten. Hij is projectontwikkelaar vastgoed van het Havenbedrijf Rotterdam en vanuit dit bedrijf als projectleider mede verantwoordelijk voor de ontwikkeling van RDM Campus. Terwijl we elkaar de hand schudden, gaat zijn telefoon. Niet de laatste keer dat dit gebeurt tijdens ons gesprek. Ik trek mij even terug en hoor nog iets over een loods, vierkante meters en de naam van een groot elektrotechnisch bedrijf. Een druk mens.

Binnen is het veel te warm en we besluiten buiten een bankje op te zoeken ondanks de herrie. Honderd meter bij ons vandaan worden stalen wegplaten versleept en even verderop weer neergekwakt. Stratenmakers zijn voor het Innovation Dock bezig met het bestraten. Gespierde lijven die trilplaten laten dansen op de stenen. Een haastkarwei, zegt Cor, om er voor te zorgen dat bezoekers de Onderzeebootloods kunnen bereiken waar Boymans een expositie heeft ingericht met het werk van Joep van Lieshout. Op de achtergrond wordt een betonnen steiger weggebeukt. Slopen en bouwen. Misschien wel de genetische code van Rotterdam.

Moeizaam gaat Cor zitten. Door zijn rug gegaan. Hij vertelt mij over de ontstaansgeschiedenis van RDM Campus vanaf het moment dat het Havenbedrijf het terrein in 2002 aankocht. Een gesprek over belangen. Over de controversiële Joep van den Nieuwenhuysen en de val van Willem Scholten van het Havenbedrijf naar aanleiding van de onterecht verstrekte miljoenen aan diezelfde Van den Nieuwenhuysen. Over de verschillen van inzichten tussen gemeente en rijk. Over bedrijven die woningbouw blokkeren en vice versa. Over Stadshavens, het ambitieuze programma van de Gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf Rotterdam, dat er voor moet zorgen dat haven en stad met elkaar verbonden worden. Over de intentieverklaring in 2005 tussen Albeda, de Hogeschool, Stadshavens en toentertijd nog Woonbron. Over de moeite om de juiste balans te vinden tussen pionieren en politiek schipperen en de noodzaak om in dit krachtenveld je rug recht te houden en de koers vast te houden in plaats van je te laten bepalen door de waan van de dag. Krakend komt Cor overeind. We nemen afscheid. Even later draai ik mij om en zie dat hij al weer aan het bellen is.

De Aqualiner legt aan. Zit goed vol met voornamelijk oudere mensen die naar de expositie van Boymans gaan. Fototoestellen om de nek. Bewonderende blikken. Ik sluit mij bij hen aan. Heb nog wat tijd voor mijn volgende afspraak. De expositie is een aanrader. Een enorme ruimte van bijna 5000m2 waar zaalvullende kunstwerken en een woud van sculpturen staan geïnstalleerd. Sculpturen met thema’s als autonomie, zelfvoorziening, macht en economie. De expositie is nog te bezichtigen tot 26 september 2010. Ik ben bang dat de thema’s hier nog langer zichtbaar zijn.

Op de eerste verdieping van Droogdok kom ik een boekje tegen dat uitgegeven is bij het afscheid van Jacob Voorthuis van de Academie van Bouwkunst: I am because we are. Prachtige foto’s en verhalen. Wat te denken van deze uitspraak van Emo Philips: ‘When I was a kid, I used to pray for a new bicycle. Then I realized God doesn’t work that way, so I stole one and prayed for forgiveness.’ Of deze van Loes van der Holst: ‘En dan blijkt mettertijd, in wat de geest vergaarde, de onzin juist van waarde.’ Smullen.

Die middag is er een gezamenlijke lunch voor alle Campusbewoners. Lekkere broodjes. Wat versnipperde gesprekken en erg warm. Merk ook dat ik even wat tijd nodig heb om al mijn indrukken te verwerken en trek mij terug. Lekker buiten op het bankje waar ik ook met Cor had gezeten. Even later word ik op mijn rug getikt door Ron Weerheim. Heerlijke vent. Ik ken hem nog uit de tijd dat we samen betrokken waren in een projectgroep Bouw en Ruimtelijk Groen. Vier scholen die samen optrokken in een nieuw onderwijsconcept. Albeda, Zadkine, Wellant College en de HR. Vier bloedgroepen die elkaar anders moeilijk vonden, werkten hier op een bijzondere manier met elkaar samen. Ron nam in die groep een belangrijke rol in. Humoristisch, krachtig, relativerend. Verrassende T-shirts met leuke teksten. Vijf jaar later blijkt dat niet veranderd te zijn. We lachen veel, gaan snel op inhoud de diepte in. Ook nu een T-shirt met een leuke tekst: ‘Ik zat mij voor het vensterglas onnoemlijk te vervelen. Ik wou dat ik twee hondjes was. Dan kon ik samen spelen.’

Ron is een duizendpoot. Onderwijsmanager bij IBB. Drie dagen in de week in de weer bij Externe Betrekkingen. In de tussentijd projectleider voor IBB in het excellentieprogramma van de HR. Betrokken bij de I-labs. Is daar geschrokken van studenten die ‘stevig in hun zuiltje zitten.’ Die niet kunnen en zich niet willen verdiepen in complexe multidisciplinaire vraagstukken. Hij vindt de implementatie van de I-Labs prima, maar geeft aan dat op dit moment de middelen en methodiek sterk onderontwikkeld zijn. Is niet erg, omdat we de brug bouwen terwijl we er over lopen. Het komende half jaar moet in het teken staan van het beter vormgeven van het proces van co-creatie. Borging van processen en tegelijkertijd het vloeiend houden van de werkprocessen. Ontdekken welke methodieken hier dienstbaar aan zijn. Maakt zich daar soms wel zorgen over. ‘Kunnen we ons dat snel genoeg eigen maken in de vraagstukken die op ons afkomen?’

Stilstaan bij mobiliteit

2010-07-06T15:07:00.002+02:00

Het is bloedheet. De heetste dag van het jaar. Smeltend asfalt. Ik sta gelukkig bijna vooraan in een kijkersfile op de A15. Zie hoe twee brandweerwagens het zwarte karkas van een personenbus staan na te blussen. Geur van verbrand rubber. Uitlaatgassen. Motoren die blijven draaien. Ramen dicht en airco aan.

Op Heijplaat dorp is alles oranje gekleurd. Geen mens op straat met dit weer. Voor het RDM-gebouw staat Chris van Langen. Hij is directeur van de Academie van Bouwkunst. Weer een prachtig T-shirt aan. Make no little plans. Ik kwam deze tekst eerder tegen op het Neude in Utrecht tijdens het Festival aan de Werf. Een grote tribune met daarop deze intrigerende tekst. Het blijkt een fragment te zijn uit een uitspraak die wordt toegeschreven aan architect Daniel Burnham. De volledige tekst was te lezen op de zijkant van de tribune: ‘Make no little plans. They have no magic to stir men's blood and probably themselves will not be realized. Make big plans; aim high in hope and work, remembering that a noble, logical diagram once recorded will never die, but long after we are gone will be a living thing, asserting itself with ever-growing insistency. Remember that our sons and grandsons are going to do things that would stagger us. Let your watchword be order and your beacon beauty. Think big.’

Even later voegt Jan Duursma zich bij ons. Every woman’s dream. Mooie man. Collega-staflid van Chris. Jan wacht op een potentiële koper voor zijn Daf 66. Met LPG en elektrisch schuifdak. De Daf doet mij altijd denken aan de Trabant. Vorig jaar stond ik met pech op de vluchtstrook van een Duitse Autobahn. De accu van mijn mobiele telefoon was leeg en nergens een telefoon van de Duitse wegenwacht. Scheurende BMW’s en Audi’s en het pruttelende geluid van een witte Trabant die vlak voor mij op de vluchtstrook stopte. ‘Panne?’, vroeg de bestuurder. Ik vertelde hem mijn probleem waarop hij zei: ‘Kommt mal.’ We stappen in zijn Trabant, hij drukt op een knopje en uit het dashboard komt een mobiele telefoon. Hij belt het nummer van de Banhschreiberei en hij vertelt hen mijn verhaal. Het kan wel even duren voor ze er zijn. Het is bloedheet en veel auto’s staan oververhit of zonder benzine langs de kant van de weg. ‘Ist mal gut.’, zegt mijn weldoener en hij drukt op een knopje en uit het dak glijdt een t.v. Een cowboyfilm met de nagesynchroniseerde stem van John Wayne. ‘Ziehe deinen Revolver, John.’ ‘Mochten Sie auch etwas trinken?’ ‚Ja, bitte. Aber machen Sie keine Muehe’, zei ik met toch wel een erg droge tong. Hij drukte weer op een knopje en onder het dashboardkastje schoof langzaam een koelkastje tevoorschijn. Een heerlijke ijskoude Wahrsteiner.
Even later was de Bahnschreiberei er en in minder dan geen tijd was mijn auto weer klaar. Dankbaar nam ik afscheid van de Trabantbestuurder. Hij reed weg terwijl ik de gevarendriehoek achter in mijn kofferbak stopte. Weer op weg. Na een paar kilometer zag ik dat dezelfde Trabant weer op de vluchtstrook stond. Ik parkeerde mijn auto er voor en liep op de Trabant af. Zag de man tamelijk ontbloot op de achterbank. ‘Was ist los?’, vroeg ik. ‘Aah, nichts’, zei hij. ‘Ich war gerade duschen.’

In het Innovation Dock is het misschien nog wel warmer dan buiten. Plat dak met glas. Een loeiende airco kan niet voorkomen dat het zweet langs mijn rug begint te gutsen. Studenten zijn druk in de weer met het klaarzetten van hun presentatie voor het Mobiliteitssymposium dat die middag gehouden wordt. Een paar mensen lopen met oranje T-shirts aan. Op de achtergrond een groot scherm met daarop een voorbeschouwing van Nederland- Brazilië dat die middag gespeeld gaat worden. De galmende stem van Jack van Gelder. Ik loop langs de borden waarop studenten hun projecten presenteren aan externe relaties, opdrachtgevers en medestudenten. Het ziet er indrukwekkend uit maar is het misschien niet omdat ik toch niks begrijp van alle technische specificaties.

Langzaam stroomt de hal vol. Ik had niet gedacht dat er zo veel mensen op dit symposium zouden afkomen. Rotterdam was nagenoeg afgesloten in verband met de proloog van de Tour de France, de A15 stond nog helemaal vol en dan ook nog eens de wedstrijd van het Nederlands elftal. Bijzonder.

Ruud Ingelse opent als dagvoorzitter met een uitspraak van ex-minister Eurlings die vandaag in een interview had gezegd dat Nederland met de huidige maatregelen zou dichtslibben in 2020. Toekomst of al realiteit? Voor Ruud vraagt de toekomst om het vermogen om out of the box te denken, gekke dingen verzinnen. In de tijdmachine stappen van professor Barabas. Verbeeldingskracht inzetten in plaats van het continue downloaden van de harde schijf. Vervolgens kwam een van de weinige vrouwen aan het woord. Ostara de Jager. Prachtige Afrikaanse batik jurk. In een sprookje van Grimm is Ostara de godin van leven en vruchtbaarheid. In het echte leven is zij directeur van EAS. Rollende r. Geeft aan dat het sleutelwoord in het realiseren van een levende toekomst wellicht samenwerking is. En waar kan dat beter dan op RDM Campus? De plek waar creativiteit, intelligentie en innovatie bij elkaar komen. Ostara zette 1 persoon in het bijzonder in het zonnetje. Roeland Hogt, docent bij Autotechniek. De drijvende kracht achter dit Mobiliteitssymposium. Zichtbaar ongemakkelijk nam hij het applaus in ontvangst. Vind ik altijd mooi om te zien. Niet jezelf op de borst slaan maar gewoon gewoon. Achter de schermen dienstbaar zijn en doen wat je niet laten kunt.

De openingspresentatie werd verzorgd door Wim Heijboer van Spykstaal. De uitvinder van de ijzeren hond. De melkkar waarmee mijn opa door Groningen reed. Daarvoor had hij een hond voor zijn kar gespannen en toen het iets beter ging werd dat een paard. Tegenwoordig is Spykstaal vooral bekend door de Binkie en de Personal Rapid Transporter voor een nieuw te bouwen stad in Abu Dhabi, Masdar City. Wij denken dat het hier warm is maar Heijboer geeft aan dat deze hitte daar de nachttemperatuur is. Overdag is het in Abu Dhabi tegen de 50 graden, met een luchtvochtigheid van 90%. Waarover zouden we nou nog moeten klagen?
Heijboer vertelt dat het bouwen van deze stad toekomst lijkt te zijn, maar geeft aan dat het echt heden is. Ondanks dat er nog genoeg olie is voor de komende 100 jaar, is er het inzicht dat ook deze inkomstenbron eindig is. Abu Dhabi heeft daarom Masdar bedacht. Arabisch voor bron. Als eerste is men daar begonnen met het bouwen van MIST. Masdar Institute for Science& Technology. RDM Campus maar dan nog iets ambitieuzer. Nadenken over de toekomst, over het verduurzamen van energie en mobiliteit. Grote vraagstukken. Hoe realiseren we een stad midden in de woestijn die leefbaar is? De stad als pilot. De stad van de toekomst. Zero carbon. Nul afval. Zonne-, wind- en getijdenenergie. Alles cradle to cradle. Los van fossiele energie. Heijboer laat een intrigerend filmpje zien. Te vinden op You Tube. Prachtige laatste zin: ‘To realize this vision for a city of the future, the Masterplanners have gone back in time.’

Voor het vervoer in Abu Dhabi dacht men aan automatisch geleide voertuigen. Vraaggestuurd. Vervoer helemaal onder de stad. Onder de grond wordt de infrastructuur veranderd. Daar gebeurt het terwijl boven mensen leven in de stad. De techniek van de automatisch geleide voertuigen is gebaseerd op de Parc Shuttle zoals we die al een paar jaar kennen in Rotterdam. Als Nederlands consortium onder leiding van 2getthere op een shortlist gekomen en uiteindelijk ook gekozen. Proven Technology. Een bijzondere eer om als Nederlands bedrijf daar zo’n bijdrage te mogen leveren.

Het consortium is in staat tot heel hoogwaardige productontwikkeling. Als iedereen maar doet waar hij goed in is en dat goed communiceert. Samenwerking is alleen maar mogelijk als er onderling vertrouwen is. Als kennis en ervaring complementair is. Van daaruit werken aan gedeelde doelstellingen. Niet te veel aandacht aan nadenken over grenzen maar op zoek gaan naar de verbinding. Zijn grenzen scheidingslijnen of juist verbindingslijnen?
Belangrijke rol in dit proces was de communicatie tussen de verschillende bedrijven. Alles via e-mail, alles via internet, alles in het Engels. 3D-tekeningen die heen en weer flitsten door Europa. Bouwen. Veelzijdige techniek. Autotechniek, werktuigbouw, elektrotechniek, pneumatechniek, batterijtechniek. Om maar enkele te noemen. Inmiddels zijn er dertien voertuigen geleverd aan Abu Dhabi. Als antwoord op de vraag wat de sleutel voor het succes is, een prachtig antwoord: ‘We zijn slecht in nee zeggen.’

Hierna een presentatie van professor Rademaker en Pierre Morin, die vertellen over de mobiliteitsvisie waar de Stichting Toekomstbeeld der Techniek aan werkt. Een korte Powerpointpresentatie. Mislukt natuurlijk. Maak niet vaak mee dat een ppp vlekkeloos verloopt. Mannen met verstand van computers verhelpen het probleem.
STT doet participatieve toekomstverkenningen op het snijvlak van techniek en samenleving. Ziet de discrepantie tussen overheidsinstellingen die niet verder kunnen kijken dan termijnen van 4 jaar en de globale vraagstukken waar we mee te maken hebben. STT kijkt veel verder vooruit. Faciliteert onderzoeksprogramma’s en instituten die daaruit voortkomen. Doet ook onderzoek naar superintelligente vervoersdynamiek. Ongekende mogelijkheden. Alles wat wij in onze stoutste dromen kunnen bedenken, zal ver overtroffen worden. Betekent ook dat er weerstanden overbrugd moeten worden. Kunnen we ons overgeven bijvoorbeeld aan het idee dat we zelf niet meer het stuur in handen hebben van onze auto en ons moeten overleveren aan allerlei hyperintelligente vervoerssystemen? Grappig om te zien dat het woord auto letterlijk zelf of vrijheid betekent. Onze heilige koe. Net als de echte straks op stal. Wat zijn de baten, wat zijn de risico’s? Mag je zelf nog de route bepalen of zegt het systeem waar je naar toe gaat? Niet afwijken. Wat betekent dit voor de arbeidsmarkt? Willen we ons overleveren aan een zelfdenkend systeem zonder invloed van de mens?

Vervolgens gingen we in 2 mini pressure cookers uiteen. De ene hield zich bezig met het nadenken over een visie op mobliliteit in 2030, de andere groep richtte zich op de toekomst van de mobiliteit bij de HR, binnen de doelstellingen van de gemeente Rotterdam. Ik koos voor de tweede. Ingegeven doordat deze cooker plaatsvond in het koele Auditorium. Onderweg kom ik Maria Stuit tegen. We hebben een gedeeld verleden in de zorg. Meest bijzondere praktijkbegeleider die ik heb meegemaakt. Betrokken en onvoorspelbaar. Vleesgeworden common sense. Heeft nu samen met haar man een bedrijf in boortechnologie op het RDM-terrein.

Het auditorium heeft de temperatuur van een mortuarium. Heerlijk. Bioscoopopstelling. Klaptafeltjes en Frank Rieck, lector productinnovatie die de aftrap doet. Het is nog maar drie kwartier voordat Nederland aftrapt in haar kwartfinale. ‘Voel jij ook al een beetje de zenuwen?’ fluistert Maarten Ruyssenaers, die naast mij zit. Maarten is projectleider van Albeda en één van de meest opmerkelijke jonge mensen die ik in lange tijd gezien heb. Frank Rieck geeft aan dat het opmerkelijk is dat het woord autotechniek niet is gevallen tot nu toe. Dialoog spitst zich toe op mobiliteit. Tot voor enige jaren geleden was dat ondenkbaar. Hij vertelt over de bijdrage van de HR bij de ontwikkeling van de drie voertuigen die nu meerijden in de Duurzaamheids Parade in Rotterdam. En dat terwijl op de A15 alles heel duurzaam stil staat met draaiende motoren die lekker hun olie aan het verstoken zijn. Lekker inefficiënt verwarmen van de lucht. Toonbeeld van hoe dingen uit elkaar kunnen scharen op 1 plek op 1 dag. Zo was het een aantal jaren geleden ook op de scholen. Verschillende opleidingen die naast en los van elkaar bezig waren en elkaar nu trachten te vinden in kenniscentra. Onder andere rondom mobiliteit. Hoe kunnen we dit Kenniscentrum marktgericht maken en aansluiting vinden bij de enorme mobiliteitsvraagstukken van Rotterdam? Doorvoerhaven. Komen en gaan. Nachttreinen naar het achterland. Ook de stad van de grote verhalen. Groots opgezette projecten. Enorme bomen worden opgezet over duurzaamheid. Rotterdam Climate Proof. Rotterdam Climate Initiative. Ondertussen wel de minst schone stad van Nederland. Tussen droom en daad.
Een leuk filmpje over de Flaminia, de gerestaureerde auto van Frank. De piepende geluiden van de banden in een parkeergarage. Geluiden die zullen verdwijnen ondanks de nostalgie die dit oproept. Namaken van het verleden is uitstel van executie. Een heilloze weg die we proberen te verlengen.

Frits Blessing, lector Logistics en betrokken bij Stichting Ideale haven geeft aan dat er op het gebied van duurzaamheid een hoop ge-windowdressed wordt. Paleizen van de Wind. Hoe krijg je een gebruik van mobiliteiten waardoor je voor de regio Rotterdam maar ook voor de keten duurzame resultaten bewerkstelligt? Een gesprek over denken en doen. Over hokjesgeest. Over de moeite om het eigen individuele belang ondergeschikt te maken aan het gemeenschappelijke belang. We hebben geen stad in de woestijn die gebouwd wordt door de beslissing van 1 man. Hoe doen we dat met zijn allen? Hoe komen we voorbij dat dorpse denken? Voor een Chinees is er geen verschil tussen een Amsterdammer en een Rotterdammer. Waarom niet denken in termen van Mainport Holland? Waarom niet Mainport Amsterdam? Buitenlanders kennen van Nederland voornamelijk Amsterdam. Waarom hechten wij zo zeer aan het fragmenteren van onze werkelijkheid? Waarom hebben we nog steeds al die instanties? Waarom zijn we niet in staat om die muren te slechten?
Als we niet snel in staat zijn om dat hokjesdenken achterwege te laten en meer te denken en te opereren op grotere schaal, dan weten we niet wat ons overkomt als straks de roden komen. Nederland was een handelende natie maar is het dat nog steeds? Of raken we steeds meer buiten beeld? Even geduld s.v.p. De verbinding is verbroken.

We concurreren ons helemaal suf en zien de bedrijven uit Nederland wegtrekken. Met onze jeugd in het kielzog er achteraan. Zoeken hun kennis in Shanghai of Mumbai. Hoe houden we die kennispools in Nederland? Heb je wel de bedrijvigheid voor nodig om die kennis een plek te geven.
Hoe creëren we samenwerkende belangen waardoor je dat gemeentedenken overschrijdt? In volle breedte starten van die dialoog. Creëren draagvlak en maatschappelijke ontwikkeling. Als je creeren fout typt, krijg je op je scherm een keuzemenu: creëren, cremeren, creperen, creërend, curerend. Zeg het maar: De Dood of de Gladiolen. Vernieuwen of repareren?

Frits stelt voor om op RDM Campus een Gideonsbende te starten met daarin vertegenwoordigers vanuit de gemeente, het bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Iedereen mag 1 overtreding maken die voorgelegd wordt aan een commissie Gemeenschappelijk Belang.

Drie kwartier is zo voorbij. Ik ben benieuwd wat het rendement van zo’n bijeenkomst zou zijn geweest als er een betaalde opdrachtgever zou zijn geweest die alleen zou uitkeren als er aan het einde van de bijeenkomst drie richtinggevende uitspraken zouden zijn gegeven.

In het Innovation Dock worden de flessen ontkurkt. Nog steeds een volle hal. Wim Heijboer heeft zijn das afgedaan. De spanning loopt op. Verwachtingen zijn hooggespannen. Al snel een domper. Brazilië scoort na 8 minuten. De eerste helft worden we onder de voet gelopen. Maar dan die tweede helft. Een lucky goal en dan begint het bij Oranje te lopen. 2-1 door Sneijder. We gaan verder. Wat zal de toekomst brengen?

Zoals de Waart is…

2010-06-23T16:10:00.002+02:00

Een volle tram. Een botte tramchauffeur en een weinig gemanierde conducteur. Wat is het toch dat trambestuurders in Amsterdam of Den Haag zo veel vriendelijker ogen dan hun Rotterdamse collega’s? We rijden langs het Westelijk Handelsterrein. Een unieke locatie met heerlijke restaurants. De schoonheid van het Scheepvaartkwartier. Bij café Loos stap ik uit. Een on-Rotterdams stuk Rotterdam. Ik ben ruim op tijd voor de boot en drentel langs de Veerhaven. De Helena hijst haar zeilen. Waar zou ze naar op weg zijn? De Ostara glijdt langzaam voorbij. Op de hoek van het Wereldmuseum zie ik dat de Aqualiner er nog niet is en bestudeer de kaart van Zenne. Op het moment dat ik aankom bij de steiger, gooit de kapitein van de Gemini de trossen los. De Aqualiner is weer uit de vaart genomen. Ik had wel gezien dat de Gemini er lag maar had niet de verbinding gemaakt dat die de dienst had overgenomen van de Aqualiner. Je ziet wat je wilt zien.

Uurtje wachten. Geen straf. Het is heerlijk weer. Zonnetje, harde wind en een goed boek. Viral Change. Over hoe epidemieën ontstaan. Volgens de schrijver heb je slechts een handjevol mensen nodig om een epidemie in gang te zetten. Slechts 10 procent van een organisatie is nodig om te kantelen. Moeten wel geïdentificeerd worden als change agents. Mensen die door anderen (h)erkend worden als rolmodellen. Het enige wat je hebt te doen, is deze mensen bij elkaar te brengen en te vragen om bijvoorbeeld het beste onderwijs van de regio te ontwerpen. Ruimte en natuurlijk tijd. En het vinden van een pakkende boodschap en daarmee aan de slag te gaan. De context iets veranderen.

Om tien over tien stap ik op de Gemini. Klotsend op de hoge golven. Aan de overkant de Wilhelmina pier. Montevideo en New Orleans, de hoogste woontorens van Nederland, ingeklemd tussen Hotel New York, Port of Rotterdam en de Cruise Terminal. Eerste halte is St. Job. Zou hier graag willen wonen. Even verderop ligt het karkas van de Delft. Een oud achttiende-eeuws oorlogsschip dat door kansarme Rotterdamse jongeren onder begeleiding van oude leermeesters wordt herbouwd. Een mooi initiatief maar het duurt wel erg lang voordat ie klaar is. RDM komt in zicht. Al van ver zie je op een van de loodsen een gigantisch doek dat aangeeft dat hier een expositie van Joep van Lieshout is.

Ik heb een afspraak met Peter van Waart. Hij is als docent verbonden aan de opleiding Communication en Multimedia Design en als onderzoeker aan het lectoraat Human Centered ICT van CMI. Daarnaast heeft hij een achtergrond in marktonderzoek en strategie. Leuke combinatie en goed bruikbaar voor de ontwikkeling van RDM Campus. Vorige week was hij mij opgevallen door tijdens een bijeenkomst van lectoren en docenten op RDM Campus te zeggen dat je studenten niet in een hokje moet willen stoppen als je wilt dat ze buiten de oude hokjes gaan denken en opereren.

Een bijzonder gesprek. Over de kunst van het creëren. Over het belang om het vermogen te ontwikkelen bij studenten om onbekende wegen op te zoeken. En ook te vertrouwen in dat vermogen. Over de gestructureerde wijze waarop docenten binnen CMD bezig zijn om studenten te ver-onzekeren. Juist vanuit onzekerheid wordt gecreëerd en geïnnoveerd. Belangrijk om in het proces te divergeren. Varen op een oceaan van mogelijkheden. De ruimte zoeken. Pas daarna naar de beperkingen en de (on)mogelijkheden. Niet te snel naar de oplossing willen gaan. Verkennen en vernieuwen. En toepasbaar maken. Is het kenmerk van de CMD’er. Is wellicht daarom ook een vreemde eend in de bijt. In het eigen CMI maar ook op RDM Campus. Hij tekent een schema, gebaseerd op het werk van John Seely Brown bij Xerox. Maakt inzichtelijk welke bloedgroepen er zijn op RDM Campus.

Zijn eigen CMD’ers zijn de designers, de mensen die een naar buiten gerichte focus hebben en gespecialiseerd zijn in het kunnen denken buiten bestaande kaders. Daarom ook gevraagd worden. Nieuwe oplossingen bedenken voor bestaande problemen. Niet vanuit jezelf redeneren maar vanuit de gebruiker. Designers. Moving Minds. IBB, EAS en opleidingen binnen CMI zijn ook toepassingsgericht maar meer gericht op het stapsgewijs aanpakken van problemen. Voorspelbaarheid. Engineering. Moving Molecules.

Om werkelijk een innoverende organisatie te zijn, heb je alle vier posities nodig. Betekent wel de bereidheid om elkaar op te zoeken, elkaars taal te leren verstaan. Om van daaruit gemeenschappelijke interesses, waarden en uiteindelijk doelen met elkaar te verbinden. Koersen op verbinding en verbinden op koers.

Deelname aan RDM Campus was een sprong in het diepe. In den beginne was het woest en ledig. Implementatie in hoog tempo. Spannend en uitdagend om te participeren in het I-Lab. Samen met vertegenwoordigers van verschillende opleidingen op zoek gaan naar relevante uitdagingen voor studenten. Weinig tijd om praktische zaken goed door te denken. Van start zonder dat alles goed geregeld was. Pionieren. De brug bouwen terwijl je er overheen loopt. En dat samen met mensen die je amper kende. Valse verwachtingen en dan gaat er wel eens wat mis. Is niet erg. Leren gebeurt op de grens van weten en niet weten. Lessen in vertrouwen. En vertrouwen in het vermogen van de mensen die samen RDM Campus mogelijk moeten maken. Roept bij Peter wel vragen op. Kun je werkelijk innoveren in een organisatie die zijn primaire focus heeft op sturing en controle? Structuur. Kiezen voor de voorspelbaarheid. Het bekende. Uurtjes van 50 minuten. Ligt je focus nu op de cijfers of op leerervaring? Staat het lerende element van de student voorop of de bruikbaarheid voor de opdrachtgever?

Een woord dat meermalen in het gesprek valt, is Autonomie. Naast Talent en Relatie de belangrijkste psychologische basisbehoefte van de mens. Hebben we uit onze behoefte aan voorspelbaarheid weggeorganiseerd. Als voorbeeld noemt Peter de startgesprekken. Om te voorkomen dat studenten uitvallen worden er hogeschoolbreed startgesprekken gevoerd. Waarom de opleidingen niet de autonomie geven om zelf haar antwoorden te formuleren op de problematiek van uitval? Wat mensen nodig hebben is een platform waarop ze zelf kunnen bepalen wat er nodig is en niet een baas die vertelt wat de organisatie nodig heeft. Zo ook de externe communicatie. Is nu een eenheidsworst. Zelfde beeld van totaal verschillende opleidingen wordt naar buiten gebracht. Het is een vorm van discriminatie om ongelijke mensen gelijk te behandelen. Waar mensen staat, kan ook opleiding gelezen worden. Geen monolithische communicatie maar het terugbrengen van de identiteit van de opleidingen, ook in de externe communicatie. Laat de docenten zelf bepalen hoe zij naar buiten treden en vertrouw er op dat ook docenten niets liever willen dan in de geest van de Hogeschool te werken. Bouwen aan goed onderwijs en nieuwe onderwijsconcepten is bouwen aan vertrouwen. En andersom.

De tijd is op. Het gesprek nog niet. We nemen afscheid. Bijzonder mens, die Peter. Is hij nou zo’n change agent die een organisatie nodig heeft om werkelijk te veranderen? Dacht het wel!

Sporen trekken

2010-06-14T10:58:00.001+02:00

Two roads diverged in the woods and I took the one less travelled by. And that has made all the difference. (Robert Frost)

Een afgezegde afspraak zorgde er voor dat ik even tijd had om naar het Quarantaineterrein te lopen. Geen straf. Het is prachtig weer. Ik loop langs de gebouwen die al dertig jaar worden gekraakt. Op het strandje kijk ik naar de voorbij glijdende boten. Risico en de Volharding uit Vlaardingen. Het is al weer 4 jaar geleden dat ik hier voor het laatst was. Met tien jongeren uit het Ithakaproject gooiden we toen flessen in de rivier met daarin een persoonlijke wens. Tien ontspoorde jongeren. Of moet je zeggen dat hun het spoor was ontnomen? Ons hoofdkwartier was het Dokkantoor. Gratis ter beschikking gesteld door Woonbron. Het was november en erg koud. De verwarming werkte niet, waardoor we moesten uitwijken naar café Courzand. Een bruin café waar je de geschiedenis van de Rotterdamse haven kunt lezen. Leeg en stil toen. Tegenwoordig een druk café waar veel mensen met stropdassen elkaar treffen. Heerlijke bal gehakt met zelfgemaakte pindasaus. Ook nu nog.

Op de tweede verdieping van het Droogdok loop ik langs de ruimtes waar kleine groepen studenten met elkaar aan het werk zijn. Veel glas. Weinig kleur. Een beetje steriel. Ze doen mij denken aan couveuses. Kraamkamers van creativiteit? Is wel de bedoeling. De studenten die hier aan de slag zijn, worden in zogenaamde Innovation Labs uitgedaagd om creatieve oplossingen te bedenken voor complexe vraagstukken die ingebracht zijn door externe opdrachtgevers. Het Innovation Lab maakt onderdeel uit van een uitgebreider Honoursprogramma. Studenten die hiervoor kiezen, worden opgeleid tot een 'excellente professional'. Naast deelname aan het Innovation Lab volgen ze ook een aangepast programma binnen hun eigen opleiding. Met twee van hen heb ik een ontmoeting: Sammy de Keijne en Roland Pastoor van de opleiding Communication & Multimedia Design.

We zoeken een ruimte waar we rustig met elkaar kunnen spreken. Is niet moeilijk want die dag zijn er niet veel studenten in huis. Roland vertelt dat er nogal wat studenten zijn gestopt met hun I-lab. Aanvankelijk waren ze met een man of 40 vanuit verschillende instituten. Die elkaar niet kenden, een andere ‘taal’ spraken, andere opvattingen en overtuigingen hadden. Daarnaast was het de bedoeling dat iedereen gemotiveerd moest zijn om aan de labs mee te doen. Bleek niet zo te zijn. Een aantal studenten was op de I-labs geplaatst omdat de minor waarvoor ze zich hadden ingeschreven niet doorging. Veel verwarring in het begin. Een erg breed geformuleerde opdracht: maak van Heijplaat een vitale wijk. Opgesplitst in twee delen. Een groep hield zich bezig met ontwikkeling voor de kortetermijnvisie, een andere groep hield zich bezig met de langetermijnvisie. Gaf weinig energie. Wel veel frustratie en heftige confrontaties. Tegenzin om op de dinsdag naar RDM Campus te gaan. Zwarte dinsdag. In de zevende week liepen de emoties zo hoog op dat Sammy met een medestudente, Maartje, de groep bij elkaar riep. Zo kon het niet langer. Ventileren. Uitspreken. Kaf van koren scheiden. Herformuleren van de opdracht. Orde uit chaos. Ik ben diep onder de indruk van de wijze waarop ze dit hebben aangepakt. Sammy geeft aan dat ze deze periode ook wel interessant vond. Misschien heeft dat ook wel te maken met het specifieke karakter van hun opleiding. Bij CMD word je niet opgeleid tot een specialist maar word je meer gevormd tot een soort bemiddelaar. Een generalist die over veel onderwerpen kan meedenken en -praten. Over marketing, techniek, design. Meer lifestyle dan vakkennis. Heeft als voordeel dat je niet alleen kunt inzoomen maar ook kunt uitzoomen. “Waar anderen op hun eigen gebiedje zitten, willen wij nog wel eens opstijgen.” Een helikopterview. Nieuwe paden maken. Op zoek naar het onbekende. Misschien wel het kenmerk van een CMD’er. Creëren. “If we don’t create, we die slowly,” zegt Sammy. Creatie of crematie? Aanschouw hier de vraag.

Inmiddels hebben ze hun spoor gevonden. In een groep van zeven hebben ze in samenwerking met opdrachtgever Woonbron een nieuwe projectopdracht geformuleerd: het bouwen van een interactieve kaart waarop iedereen die geïnteresseerd is in bepaalde aspecten van Heijplaat relevante informatie kan vinden. Een bijzonder gesprek met twee bijzondere, jonge mensen. Diep onder de indruk van wat ze doen maar vooral om de wijze waarop ze omgaan met het onbekende. Overeind blijven in de storm.

Tussen de middag ben ik aanwezig bij een bespreking van docenten en lectoren die betrokken zijn bij de I-labs. Een uur voor nogal wat agendapunten. Veel tijd wordt besteed aan de benutting van de ruimtes en het vergroten van de kruisbestuiving tussen de verschillende I-labs. Nu is het, ondanks of dankzij, de transparante ruimtes nog vaak onzichtbaar wat de andere I-labs doen. Een mooie opmerking van Peter van Waart: “Als je mensen uit hokjes wilt halen, moet ze je juist niet in hokjes stoppen.”
Veel suggesties worden genoemd om de betrokkenheid te vergroten, van digitale schermen tot kratten bier en gezamenlijke chillmomenten. Het komt niet echt tot strategieafspraken. Zie ik toch wel veel in het onderwijs. Veel ideeën en betrokkenheid maar weinig tijd nemen om een gedragen besluit te nemen. En dan regeert al snel weer de waan van de dag. Druk, druk, druk en alles moet snel. Als je snel wilt gaan, ga dan alleen. Als je ver wilt komen, laten we dan samen gaan. Een Afrikaans gezegde. Misschien is de grootste winst van deze bijeenkomst wel dat mensen die elkaar anders niet zo snel zouden vinden, elkaar nu opzoeken. De intentie hebben om samen op te trekken en te leren. En je diepste intentie bepaalt het uiteindelijke resultaat. Spannend.

Met Mark Smit heb ik na afloop van de bijeenkomst een gesprek. IPO-docent en projectleider voor EAS in het Honoursprogramma. In eerdere bijeenkomsten is hij mij opgevallen als iemand die graag nieuwe wegen inslaat, maar daar wel iedereen in wil meenemen. Vervult een brugfunctie. Voor hem is het belangrijk om tijd te nemen om zaken goed door te denken en de docenten te betrekken bij nieuwe ontwikkelingen, ook al staan ze hier soms gereserveerd tegenover. Voor Mark gaat het er om om nieuwe dingen toe te voegen aan het bestaande onderwijs. Ontwikkelen van nieuwe diensten, dichtbij je eigen core business. GGO, gewoon goed onderwijs. Aansluiten bij wat er is. Dus ook bij eventuele weerstand. Kantelen of kantelen. Als je te graag wilt kantelen, zie je dat mensen achter de kantelen gaan zitten en uiteindelijk schieten op alles wat beweegt. Hij geniet van het proces op RDM Campus. Vindt dat ook belangrijker dan het uiteindelijke resultaat. Noemt het een prettig organisch proces waarin mensen vanuit verschillende disciplines een uniek onderwijsconcept ontwikkelen. Niet van bovenaf gedropt maar van onderop ontwikkeld, samen met bloedgroepen die voorheen gescheiden waren. Hier worden bijzondere verbindingen gelegd.

Ik zwerf na dit gesprek nog even over het RDM-terrein. Nagenietend van een dag met ontmoetingen met bijzondere mensen. Mensen die nieuwe sporen trekken. Ik vraag mij af of mensen nu een angst hebben voor het onbekende of dat het misschien wel hun grootste verlangen is. Hoe zit dit eigenlijk bij mij?

Drijvende Krachten

2010-06-08T13:52:00.000+02:00

Om half acht stap ik met Esther van Vlist van Dura Vermeer in de watertaxi. We hebben net de Aqualiner gemist en over een half uur wordt het Drijvend Paviljoen versleept vanaf het RDM-terrein. Rodeo op de Maas. Alsof ik in een roller coaster zit. Stampend over de golven. Heerlijk. In een paar minuten kunnen we aanmeren en overstappen op de James Cook, een van de Spidoboten. Walking on Sunshine. Drie vetkuiven, een driftig aan zijn instrument plukkende bassist. Is leuk binnenkomen ook al is het nog wel erg vroeg. Veel stropdassen, een enkele vrouw. Aan tafel met iemand van de NEN. Doet iets met normalisatie.

Aanzwellende muziek. Paukengeroffel. Richard Straus’ Also sprach Zarathustra. Beetje versleten muziek die vaak gebruikt wordt bij openingen maar toch erg mooi. Heerlijk ontbijtbuffet. In de rij met jonge mensen van het Klimaat Bureau. Speeches van onder andere (nu nog) wethouder Lucas Bolsius van havenzaken, financiën en buitenruimte die het paviljoen een nieuw icoon voor de stad noemt: klimaatbestendig, innovatief, duurzaam en flexibel, het eerste resultaat op het gebied van drijvend bouwen. Icoon. Ook een beetje een versleten woord. Iedereen gebruikt het tegenwoordig. De SS Rotterdam is een icoon. De RDM is dat ook, evenals de Clean Tech Delta en straks de Mid Tech Delta. Waar komt zo’n woord in 1 keer vandaan?

We varen met de James Cook naar de plaats waar de drie doorzichtige drijvende bollen nu nog liggen. Naast Woestijn in Blik. Gepke en Thijs, de sleepboten, trekken het paviljoen vlot. Ongelooflijk dat zoiets kan drijven. Arnoud Molenaar van Rotterdam Climate Proof, een van de initiatiefnemers van dit project, vertelt mij dat het Drijvend Paviljoen een pilot en katalysator is voor drijvend bouwen in Rotterdam. Het eerste resultaat van Rotterdam Climate Proof (onderdeel van Rotterdam Climate Initiative) om klimaatbestendig te bouwen in buitendijkse gebieden. Doordat het paviljoen drijft, stijgt het automatisch mee met de waterspiegel. Dat maakt het paviljoen een voorbeeld voor het klimaatbestendig bouwen dat in Rotterdam zijn opmars gaat maken. Het vernieuwende paviljoen verenigt de Rotterdamse doelen om de uitstoot van het broeikasgas CO2 te halveren en om de stad ook in de toekomst klimaatbestendig te houden.

Rotterdam, stad van water en architectuur. Stad van slopen en bouwen. Nu ook op water. Drijvende woonwijken waar mensen straks hun boodschappen doen, recreëren en werken. Duurzaamheid en drijvend. “Rotterdam wil het epicentrum zijn voor de wereld als het gaat om watertechnologie,” volgens Bert Hooijer, directeur van IBB van de Hogeschool en drijvende kracht van RDM Campus. Hij geeft aan dat het Drijvend Paviljoen naast een expositie- en demonstratieruimte ook een internationaal loket is waar mensen uit de hele wereld hun vragen kunnen stellen op het gebied van bouwen en watertechnologie. Een internationale Hub op het gebied van watertechnologie. Hij is trots dat de Hogeschool heeft meegedaan in de realisering. Vertelt over de studenten van de TU die het ontwerp hiervoor hebben gemaakt. Over studenten van de Hogeschool en Albeda die vervolgens hebben meegedaan in het doorontwerpen en het uitzoeken van allerlei duurzaamheidvraagstukken.

Op het middendek ontmoet ik Pieter Figdor, directeur van architectenbureau Public Domain. Al 5 jaar is dit bedrijf bezig met drijvend bouwen. Eerst met het Werkeiland, drijvende ateliers voor creatieve bedrijven, en nu met het bouwen van het Drijvend Paviljoen. Uiteindelijk moeten er volgens de architect hele woonwijken verrijzen op het water: “Rotterdam heeft nog 1400 hectare aan havens die niet meer in gebruik zijn; de stadshavens. Daar willen we ook drijvende woonwijken gaan realiseren.” Gebruikmakend en genietend van het water. Zijn drive. Hij vertelt gepassioneerd over de mogelijkheden van drijvend bouwen. Een drijvend zwembad. De ene dag ligt het in de Dokhaven op Heijplaat, de andere dag in het centrum van de stad. Het leuke van drijvende bestemmingen is het wisselen.

Hij vertelt over de samenwerking met andere bedrijven die hun beste technologie en knowhow hebben gebundeld om samen te zoeken naar manieren om drijvend bouwen mogelijk te maken. Enthousiast spreekt hij over de inzet van studenten van de HR bij dit project. Binnen zijn bedrijf hebben deze zich vooral beziggehouden met de stedenbouwkundige en landschappelijk accenten. De inrichting van het plein e.d. Met nog een aantal studenten vanuit verschillende studierichtingen, die bij andere bedrijven als Dura Vermeer en Prinsen Waterbouw werkten, zaten ze in een innovatieteam dat regelmatig bij elkaar kwam om elkaar te informeren, ervaringen uit te wisselen, kennis te delen. Het team was een mix van mensen van het ingenieursbureau, aannemers, onderaannemers, Albeda en de Hogeschool. Voor de studenten maar ook voor de bedrijven een unieke ervaring om op deze manier betrokken te worden bij een bouwproject met een dergelijk hoge ambitie.

Een ambitie of een idee hebben is één, het ook werkelijk realiseren is iets heel anders. Daar heb je mensen voor nodig die stevig staan maar die wel de stip achter de horizon kunnen zien. Zo’n man is Mar Kwakkelstein. Hij vertelt over de korte periode van droom tot realisering van dit project. In november 2008 nam Ivo Opstelten het besluit om dit paviljoen in Rotterdam te realiseren toen bleek dat Shanghai geen optie was. In december 2008 kwam Mar in dienst bij Gemeentewerken als trekker. Haalbaarheidsonderzoek gedaan en de uitkomsten verwoord in een business case. Deze in mei 2009 gepresenteerd aan het College. “Een hell of a job, maar het moest realiseerbaar zijn in een jaar.” Voorstel om het plan te concretiseren in een bouwteam constructie omdat het regulier in de markt zetten van dit soort projecten, niet werkt vanwege het bijzonder innovatieve karakter. In september/oktober een definitief ontwerp gepresenteerd aan het college met daarin ook voorstellen voor exploitatie. Inmiddels was het bouwteam al stiekem begonnen, maar na het jawoord van het college konden ze pas vol aan de bak. Geconfronteerd met een lange vorstperiode vanaf de Kerst tot diep in februari. Pas eind februari kon begonnen worden met het storten van het beton. Een hoop kunnen inhalen door het draaien van continudiensten. Zelfs tijdens de feestdagen en de weekenden werd gewerkt. En dat terwijl er aanvankelijk nog wat traditionele problemen waren. Tot het besef doordrong dat “we met iets heel bijzonders bezig waren. Vanaf dat moment is het gaan werken. Er ontstond een enorme verbondenheid naar elkaar toe. Het besef dat je iets voor elkaar kunt betekenen. Dat je meerwaarde hebt aan elkaar zonder dat je elkaar nou gaat bediscussiëren over meerwerk of ‘past en kan het allemaal wel’. Dan maak je een switch en als je dan merkt en ziet dat mensen wat voor elkaar over hebben, dan komt er een vliegwiel op gang en dat versterkt alleen maar. Heel bijzonder.”

Met name bij de marktpartijen en bij een paar mensen vanuit de gemeente ontstond deze sfeer. Mar miste die dynamiek, die teamgeest en dat enthousiasme bij gemeentelijke instellingen die verantwoordelijk zijn voor bijvoorbeeld het afgeven van vergunningen. Hij geeft aan dat wel te begrijpen. Natuurlijk zijn er regels en moeten die gehandhaafd worden maar een project als dit ‘verdraagt de huidige regels niet’ staat op gespannen voet met elkaar en dan krijg je die starre standpunten van de regeltoepassers. Dit was een flink spanningsveld waar fors tegen aangelopen is in het hele proces.

De grootste belemmering voor innovatie is echter de innovatie zelf, volgens Mar. Koudwatervrees. “We willen graag doen wat we kennen.” Bij de jongeren van de scholen lag dat behoorlijk anders. Die konden vrijer, creatiever denken. Konden makkelijker met de innovaties omgaan. Vinden dat meer vanzelfsprekend dan mensen die al twintig jaar in het vak zitten. Een heerlijke ongecompliceerdheid. “Waarom zou dat dan niet kunnen?” Mensen uit het bedrijfsleven die al jaren in het vak zitten redeneren precies andersom. “We hebben het al jaren zo gedaan. We weten dat het goed is, dus waarom zouden we het anders doen?”

Op mijn vraag wat nou nodig was voor het succes: “Zet verschillende partijen bij elkaar. Wel sturen en begeleiden, zeker in het begin. Doe je dat niet, dan vallen ze al heel snel terug in gewone patronen maar als je dat bewaakt dan is er op een gegeven moment een omslagpunt waarin je merkt dat je meer afstand kunt nemen omdat het proces zichzelf gaat sturen.” Sturen en ruimte geven. Techneuten hebben nogal eens te neiging om te snel naar de inhoud en de oplossing te gaan. Te snel in te zoomen op het probleem. Voor Mar is het belangrijk om, ook letterlijk, afstand te nemen. Kijken naar de omgeving, de context. Breed trekken en dan weer teruggaan. “Dan zie je ook dat er veel meer belangen zijn en belangrijke elementen die je kunt benutten.”

De bestemming komt in zicht en ik heb nog geen student gesproken. Op het bovenste dek kom ik er twee tegen. Twee leerlingen van Albeda. (Waarom jongeren nou studenten genoemd worden als ze op een HBO zitten en leerlingen, of nog erger deelnemers, als ze op een ROC studeren, is mij een raadsel). Wesley de Bruijn en Sanne Verleeuwen van MBO Bouwkunde. Hebben van september tot begin februari stage gelopen als assistent uitvoerder bij Prinsen Waterbouw. Van alles gedaan, van het leggen van piepschuim, het voorbereiden in de loods tot het aansturen van Duitse timmerlieden. Zijn wildenthousiast over hun stage. Normaal lopen ze stage bij serie woningbouw. Allemaal heel voorspelbaar. Geleerd om verder te kijken. Altijd een stap voor zijn op wat gaat komen. Geen standaarden. “Hier moest je iedere keer weer verzinnen hoe je iets aan moest pakken.” Veel geëxperimenteerd en dan gaan er wel eens dingen fout en hoe ga je dat dan weer oplossen? Veel verantwoordelijkheid gekregen en misschien wel daarom, ook genomen. Lange werkdagen, weekenden en vakanties doorwerken. Heel veel overuren gemaakt. Hadden het er graag voor over. Zijn trots. Vanaf dag 1 waren ze er bij. “Zo’n stage als deze zul je nooit meer krijgen.”

We naderen Rijnhaven. Het glazen huis van Inholland aan de Posthumalaan recht voor ons. Aan de kade een Antilliaanse drumband. Gepke en Thijs ontkoppelen zich. Confetti wordt de lucht ingespoten. Drankjes en hapjes. Het Drijvend Paviljoen heeft zijn voorlopig definitieve bestemming gevonden. Eind juni wordt het officieel geopend. Nu maar hopen dat deze droom niet over drijft.

Feedback uit de praktijk zorgt voor werkbare systemen

2010-06-08T13:49:00.001+02:00

Ik kreeg een uitnodiging voor een themabijeenkomst op RDM Campus. De eerste bijeenkomst voor alle mensen die op de voormalige werf werken. Hogeschool, Albeda maar ook de bedrijven die zich op het RDM-terrein gevestigd hebben. Om half 5 parkeer ik mijn auto bij het Droogdok. Normaal duurt het even voordat ik mijn auto kwijt kan maar nu is er ruim plaats. De meeste mensen zijn al naar huis of staan op weg daar naartoe in de file. Alles liever dan een netwerkborrel?

Zo rond 5 uur druppelen de eerste mensen binnen. Al snel een gezellig geroezemoes. Gezichten die ik niet ken. Geen docenten, lectoren of onderwijsmanagers. Mijn aandacht wordt getrokken door een man met een trendy bril en een bijzonder jasje. Ik zie hoe hij met gemak mensen opzoekt. Contact maakt. Sprankelende ogen. Een warme hand. John van Putten.

John is mede-eigenaar van Ben Roos Dakbedekkingen, een middelgroot, succesvol bedrijf dat in 2005 op zoek ging naar nieuwe manieren van dakdekken. Oorzaak voor dat zoeken was een brand die door het bedrijf veroorzaakt was. Gelukkig geen doden, maar dat had makkelijk kunnen gebeuren. Wel een flinke schadepost. Dit wilden ze niet meer meemaken. Stoppen met rennen waardoor de kwaliteit in het gedrang kwam. Pas op de plaats gemaakt. Er ontstond een sense of urgency om aan de toekomst te denken. Een nieuw concept werd in 2005 geboren: dakdekken zonder vuur. Maar een dakdekker zonder open vuur is als een docent zonder krijtje. Inspiratie opgedaan, allerlei producten bij elkaar gezocht. Met deze gegevens naar IIGO Nederland, een bedrijf dat gespecialiseerd is in bitumineuze dakbanen. Samen naar Italië gevlogen, het daar laten maken. Niet meteen allerlei testbatterijen maar tegen elkaar zeggen: “Laten we het nou eens in de praktijk gaan maken.” John is een praktijkmens. Wil het zien. Het eerste jaar een kleine 1000 vierkante meter mee gemaakt. Heeft een enorm effect gehad op de inhoud van het werk. Andere detailleringen van het werk maar ook arbotechnisch waren de effecten enorm. Geen zware gasflessen meer hoeven sjouwen. Dunner en lichter materiaal. Snellere verwerking waardoor het concurrerend was in de markt. Je kunt wel iets ontwikkelen maar als het te duur is, dan kun je het niet verkopen. Deel voor deel aangepakt. Brander kon weg, gasflessen van het dak. TROTS. Eigenlijk zou heel Nederland nu kunnen dakdekken zonder open vuur. Het is alleen een erg conservatieve markt. Niet alleen extern maar ook intern. Uitkijken dat je niet de dominee wordt van je eigen concept. Als het even tegenzit, willen zelfs de eigen mensen de gasbrander weer tevoorschijn halen om snel het probleem op te lossen. De bekende weg kiezen. “Maar dat accepteren we niet meer. Willen naar de toekomst er voor zorgen dat we vooruit gaan. Betekent veel praten maar soms ook dwingen. Belangrijk daarbij is het respect van je mensen. Is in de bouw heel belangrijk. Als je zelf niet kunt overtuigen dan laat je een vreemde meekomen. Daar komt dan een rapport uit dat we intern bespreken met elkaar. Zorgen dat je jezelf niet dood gaat communiceren want dan komt het niet meer over.”

Ben Roos is een goedlopend bedrijf. Zelfs in deze recessie weten ze nog winst te maken. Bij RDM betrokken in het project Open House. Volgende innovatie is Stichting Roof Update. Bestaande daken gaan updaten, naar een hoger niveau brengen. Water bufferen, daktuinen aanleggen, bomen aanbrengen, zonnepanelen. Alles wat meerwaarde kan leveren op het dak. Samenwerkingspartners gevonden in Joosten Kunststoffen, de Beemstergroep en IIGO Nederland als bitumineuze partner. Soms vreemde coalities sluiten. Erkennen dat je het niet alleen kunt. Technologische ontwikkelingen vinden niet plaats in je eigen systeem. Heb je anderen voor nodig. Samen leren door vallen en opstaan. Weer proberen. Zo je product ontwikkelen.

John geeft mij zijn kaartje. Geen woorden maar daken. Een echte Rotterdammert. Op Meeuwenplaat geboren als zoon van een havenarbeider. Niet lullen, knallen. Zijn vader zei altijd: “Die last die je hebt, die moet je sjouwen. Recht overeind blijven staan. Niet buigen.” Tot besluit vertelt hij mij over zijn eigen carrière. Een verlegen knaap die op school niet gezien werd. LTS gedaan, daarna in de avonduren MTS. Wilde eigenlijk architect worden. Een belangrijk keerpunt in zijn leven kwam toen hij een jaar of 18, 19 was. Het hoofdkantoor van ING construeren voor Alberts architecten uit Amsterdam. Maquettes gemaakt van de binnenconstructies. Met 5 andere jongens als leerling tekenaars uitgekozen met een chef tekenaar erbij. Vrijheid krijgen om aan de gang te gaan. Dingen tekenen en daarbij de tijd uit het oog verliezend. Enthousiast en niet te stoppen. Twee belangrijke eigenschappen van John naast zijn pioniersmentaliteit en zijn vermogen om goede mensen om zich heen te verzamelen. Een daarvan komt op ons af. Rob Staats van IIGO Nederland. Naast een klant-leverancierrelatie, ook partner in innovatie. Zeer met elkaar verbonden. Nieuwe systemen samen ontwikkelen en via het bedrijf van John in de praktijk toetsen. Feedback uit de praktijk zorgt voor werkbare systemen. Twee heren die pionieren. Uitproberen en niet stoppen. Ontwikkelen en niet opgeven want anders is de ontwikkeling ook weg. “Als we naar de maan kunnen, dan kunnen we toch ook een dak ontwikkelen?”